THANH TOÀN

Kể từ năm 2002, Khoa Văn học và Ngôn ngữ học (trước đây là Khoa Văn học, Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Khoa Ngữ văn và Báo chí) đã tiến hành biên soạn và xuất bản hàng loạt những công trình văn học dân gian các tỉnh thành Nam Bộ như Sóc Trăng, Bạc Liêu, An Giang, Bến Tre, Tiền Giang, Vĩnh Long, Trà Vinh, Kiên Giang, Đắc Nông, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Phước, Tây Ninh… từ nguồn tài liệu sưu tầm điển dã. Đây là một nỗ lực bền bỉ của tập thể giảng viên và sinh viên nhằm bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc ngay tại vùng đất Nam Bộ. Công trình Văn học dân gian Đồng Tháp xuất bản tháng 3 năm 2026 (NXB Khoa học Xã hội) do TS. La Mai Thi Gia chủ biên chính là một sự tiếp nối những thành quả mà tập thể đã vun trồng gần 30 năm qua.

GẦN 30 NĂM SƯU TẦM VÀ NGHIÊN CỨU VĂN HỌC DÂN GIAN “VÙNG ĐẤT MỚI”

Từ năm 1999 đến nay, các đoàn cán bộ và sinh viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ học đã thực hiện các đợt thực tập thực tế tại các địa phương Nam Bộ như Sóc Trăng. Bạc Liêu, An Giang, Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Kiên Giang, Trà Vinh, Cà Mau, Bình Phước, Đắc Nông, Bà Rịa-Vũng Tàu…

Quá trình sưu tầm điền dã tại mỗi địa phương thường diễn ra từ 2 đến 3 đợt, mỗi đợt từ 2 đến 3 tuần, mỗi năm 1 đợt với từ 100 đến 200 người tham gia. Những mục tiêu mà tập thể đặt ra trong chiến dịch gìn giữ di sản này là sưu tầm, thu thập tư liệu, đồng thời chỉnh lí và nghiên cứu để bước đầu nhận diện về trữ lượng và đặc điểm kho tàng văn học dân gian Nam Bộ.

Trong quá trình sưu tầm, đoàn ưu tiên tìm đến những nghệ nhân dân gian được chính quyền địa phương giới thiệu và người dân địa phương mách bảo. Tuy nhiên, cũng không vì vậy mà bỏ qua những người dân gặp gỡ ngẫu nhiên.

Công việc khó khăn nhất trong quá trình sưu tầm đó là khơi gợi lại kí ức dân gian. Đoàn sưu tầm đã rất sáng tạo trong việc khuyến khích người dân diễn xướng lại tác phẩm mà họ cung cấp bằng những hình thức phù hợp, kết hợp với việc ghi chép, ghi âm và ghi hình để có được những tư liệu sống động và chân thật.

Thêm nữa, việc xử lí nguồn tài liệu thô dồi dào cũng là một trong những thách thức đối với nhóm biên soạn. Việc này đòi hỏi từng thành viên đều phải vững vàng về chuyên môn để phân loại, sắp xếp, xử lí các văn bản thiếu hoặc sai sót, nhận diện được những tác phẩm văn học thành văn lẫn trong tài liệu điền dã… Để có được thành phẩm cuối cùng là một sưu tuyển văn học dân gian hoàn chỉnh của từng địa phương, nhóm biên soạn phải trải qua rất nhiều khâu trong công tác xử lí và thường chỉ giữ lại khoảng 30-50% khối lượng tài liệu thô thu về ban đầu.

Nhờ quá trình làm việc nghiêm túc, bền bỉ và sáng tạo đó, các công trình sưu tuyển đều có chất lượng. Minh chứng rõ nét nhất là sự ghi nhận của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam với những giải thưởng trao cho những công trình có giá trị:

2002 – Văn học dân gian Sóc Trăng, Giải Nhì A;

2005 – Văn học dân gian Bạc Liêu, Giải Nhì A:

2009 – Văn học dân gian Châu Đốc, Giải Nhì A;

2010 – Văn học dân gian An Giang, Giải Nhì A;

2012 – Văn học dân gian Bến Tre, Giải Nhất;

2018 – Văn học dân gian Tiền Giang, Giải Ba A;

2019 – Văn học dân gian Vĩnh Long, Giải Ba A;

2020 – Văn học dân gian Đồng Tháp, Giải Ba A;

2021 – Văn học dân gian Trà Vinh, Giải Nhì B;

2025 – Văn học dân gian Cà Mau, Giải Nhì B.

CÔNG TRÌNH ĐẠT GIẢI BA A CỦA HỘI VĂN NGHỆ DÂN GIAN VIỆT NAM

Văn học dân gian Đồng Tháp là công trình đạt giải Ba A của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam năm 2020. Đây là thành quả của hai ba sưu tầm vào các năm 2015, 2016 và 2019 với sự tham gia của 20 giảng viên và 309 sinh viên. Các đợt sưu tầm đã tiếp xúc phỏng vấn hơn 1.200 cộng tác viên là những người dân cao tuổi, am hiểu phong tục tập quán, từng lưu giữ và truyền bá kho tàng văn học dân gian địa phương. Kết quả thu về là hơn 7.600 tác phẩm thô.

Sau khi tiến hành kiểm định, chỉnh lí và phân loại, các tác giả đã tuyển chọn 444 câu đố, 286 câu tục ngữ, 47 bài đồng dao, 900 đơn vị ca dao, 31 bài vè, và 90 truyện kể dân gian (gồm 26 truyền thuyết, 32 truyện cổ tích và 32 truyện cười).

Nhóm biên soạn nhận định sự vượt trội trong số lượng ca dao cho thấy đây là hình thức biểu đạt phổ biến, sống động nhất trong sinh hoạt văn hóa của người dân Đồng Tháp, phản ánh sâu sắc tình cảm, tư duy và cách diễn đạt mang màu sắc địa phương rõ nét. Nhiều bài ca dao được người dân sáng tác ngẫu hứng trong lúc lao động, giao tiếp, tiếp nối dòng mạch ca dao Nam Bộ một cách linh hoạt và sáng tạo.

Công trình cũng nhấn mạnh đến một đặc điểm nhất quán của văn học dân gian Đồng Tháp: vừa kế thừa tinh thần chung của văn học Nam Bộ, vừa mang những sắc thái độc đáo do điều kiện lịch sử - xã hội - văn hóa đặc thù của một vùng đất trũng nhiều biến động. Đồng Tháp, vùng đất sen hồng trù phú và hào sảng, đã và đang cho thấy vai trò quan trọng không chỉ trong lịch sử khai mở phương Nam mà còn là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa dân gian phong phú, giàu tiềm năng nghiên cứu.

NHÓM BIÊN SOẠN VỮNG CHUYÊN MÔN - DÀY KINH NGHIỆM

Nhóm biên soạn công trình Văn học dân gian Đồng Tháp gồm TS. La Mai Thi Gia, TS. Phan Xuân Viện và TS. Lê Thị Thanh Vy. Đây đều là những tác giả có nhiều kinh nghiệm trong việc sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian. Trước Văn học dân gian Đồng Tháp, các tác giả đã tham gia biên soạn nhiều công trình có chất lượng khác.

TS. La Mai Thi Gia – chủ biên của công trình đã có gần 30 năm tham gia trực tiếp vào quá trình sưu tầm và hướng dẫn các thành viên khác trong đoàn, cũng là người quản lí xuyên suốt về mặt chuyên môn trong nhiều năm trở lại đây. Bên cạnh đó, hướng nghiên cứu của chính của bà còn là lí thuyết nghiên cứu văn học dân gian và ứng dụng lí thuyết vào việc nghiên cứu các thể loại cụ thể như 2 công trình cá nhân được giới chuyên môn đánh giá cao như Motif trong nghiên cứu truyện kể dân gian – Lý thuyết và ứng dụng (Giải 2B, xuất bản năm 2015) và Ca dao dân ca Nam Bộ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX (Giải 3A, xuất bản năm 2023). Với chuyên môn và những kinh nghiệm thực tế phong phú, TS. La Mai Thi Gia đã giữ vai trò chủ biên của nhiều công trình như Văn học dân gian Tiền Giang (2019), Văn học dân gian Vĩnh Long (2021), Văn học dân gian Trà Vinh (2022), Văn học dân gian Bà Rịa – Vũng Tàu (2023); Văn học dân gian cà Mau (2025)…

TS. Phan Xuân Viện là chủ biên và đồng tác giả của gần 20 công trình đạt giải thưởng của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Những đóng góp của ông không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm và biên soạn văn học dân gian các tỉnh thành Nam Bộ, mà còn đào sâu vào văn học dân gian của những tộc người thiểu số, đặc biệt tại khu vực Nam Bộ và Trường Sơn - Tây Nguyên như các công trình cá nhân Truyện cổ dân gian các tộc người Nam Đảo ở Việt Nam (Giải 2008) và Góp phần nghiên cứu so sánh truyện cô dân gian của hai tộc người Mã Lai Đa Đảo và Môn Khmer ở Trường Sơn – Tây Nguyên (Giải 3A, 2018).

TS. Lê Thị Thanh Vy là một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên giới thiệu hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu văn học dân gian tại Việt Nam. Thêm vào đó, bà còn đặc biệt quan tâm đến văn hóa dân gian đương đại và là đồng tác giả của một số công trình văn học dân gian Nam Bộ xuất bản gần đây như Văn học dân gian Bến Tre (2016), Văn học dân gian Tiền Giang (2021), Văn học dân gian Vĩnh Long (2021), Văn học dân gian Trà Vinh (2022)…

TẠM KẾT

Có thể thấy, công trình Văn học dân gian Đồng Tháp không chỉ là kết quả của quá trình sưu tầm điền dã công phu, mà còn là sự kế thừa và phát triển một truyền thống nghiên cứu văn học dân gian Nam Bộ đã được nhóm tác giả kế thừa các nhà nghiên cứu đi trước và góp phần xây dựng bền bỉ trong gần ba thập niên. Trên cơ sở nguồn tư liệu phong phú được thu thập qua nhiều đợt khảo sát, công trình đã bước đầu phác họa diện mạo tương đối đầy đủ của kho tàng văn học dân gian Đồng Tháp, đồng thời chỉ ra những đặc điểm riêng mang dấu ấn vùng đất trũng, giàu trầm tích văn hóa. Việc tuyển chọn, phân loại và xử lí tư liệu cho thấy sự nghiêm túc trong phương pháp và kinh nghiệm chuyên môn của nhóm biên soạn, góp phần tạo nên một công trình có giá trị khoa học và thực tiễn.

Đặt trong tổng thể các công trình văn học dân gian Nam Bộ do nhóm các giả sưu tầm và biên soạn từ năm 2002 đến nay, Văn học dân gian Đồng Tháp tiếp tục khẳng định hướng nghiên cứu liên tục, có hệ thống và mang tính liên vùng. Chuỗi công trình này không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của các địa phương Nam Bộ, mà còn cung cấp nguồn tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu so sánh, nhận diện đặc trưng văn hóa vùng đất mới. Sự kết hợp giữa hoạt động điền dã quy mô lớn, xử lí tư liệu khoa học và nền tảng lí thuyết vững chắc đã tạo nên dấu ấn riêng của nhóm nghiên cứu, đồng thời đóng góp thiết thực vào việc xây dựng bức tranh tổng thể về văn học dân gian Nam Bộ trong bối cảnh hiện nay.

Nguồn: Tạp chí Văn nghệ TPHCM ngày 23/4/2026