TIN TỨC

Tôi gọi Hoa của nước là hoa chữ trường ca

Người đăng : phunghieu
Ngày đăng: 2026-10-16 22:18:00
mail facebook google pos stwis
254 lượt xem

ThS. CAO MINH TÈO

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Tôi gọi Hoa của nước của nữ nhà văn Trầm Hương là “Hoa chữ trường ca”. Đây không phải sự tung hô tùy hứng, càng không phải lời khen dành cho tác phẩm của nhà văn đương đại tại TP.HCM. Hoa của nước đẹp nhưng không phải do tô điểm thành nên!

 

Nhà văn Trầm Hương

 

Trước hết, là cách gọi để nhận diện giá trị thẩm mỹ của tác phẩm từ chính quá trình chuyển hóa chất liệu đời sống, ký ức lịch sử, trải nghiệm cá nhân thành một cấu trúc thi pháp trường ca. Ở Hoa của nước, đáng chú ý không chỉ nằm ở lượng tư liệu phong phú mà nhà văn đã tích lũy qua nhiều năm đi, gặp, nghe và ghi nhận những câu chuyện về những người phụ nữ trong chiến tranh và hậu chiến; mà là cách những chất liệu ấy được tổ chức lại bằng tư duy nghệ thuật của người viết văn xuôi, rồi được giải phóng trong hình thức biểu đạt của trường ca.

Hoa của nước đáng được đọc trong sự giao thoa giữa tự sự - trữ tình - suy tưởng. Nó tạo nên cấu trúc phức điệu, qua đó cho thấy khả năng vận động, đổi mới của trường ca Việt Nam đương đại. Khi nói tác phẩm góp phần mở thêm một “trang” trong hành trình phát triển của thể loại, thì trước hết phải nhìn từ cách Trầm Hương tổ chức lại chất liệu lịch sử bằng một tư duy nghệ thuật đa thanh.

Ở Hoa của nước, tự sự tạo nên đường vận động của sự kiện và số phận; trữ tình mở ra chiều sâu cảm xúc; còn suy tưởng nâng những câu chuyện riêng tư thành những vấn đề về con người, ký ức, sự hy sinh và trách nhiệm với cộng đồng. Sự đan xen này, theo tôi đã tạo nên tính phức điệu của tác phẩm, khiến lịch sử không còn là cái đã khép lại mà trở thành hiện tại tinh thần, tiếp tục đối thoại với người đọc hôm nay.

Qua đó, lịch sử được viết nên không chỉ bằng sự kiện mà bằng sức sống của ký ức, giúp người đọc thẩm thấu đồng thời văn chương và lịch sử, từ đó nhận thức sâu hơn về giá trị của quá khứ. Nếu tri ân, biết ơn là cách con người hôm nay hướng về những người đã hy sinh, thì gìn giữ, phát huy những giá trị được trao truyền chính là cách trả lời quá khứ bằng hành động; cao hơn, đó là ý thức trách nhiệm công dân đối với hiện tại và tương lai của đất nước.

Hoa của nước gồm ba chương: “Hoa thủy sinh”, “Hoa tôi gặp trên đường thiên lý” và “Hoa thời hậu chiến”, xâu chuỗi nhiều loài hoa với nhiều số phận, mất mát và sự hy sinh của người phụ nữ Việt Nam và được thể hiện song ngũ Anh - Việt. Thế nhưng, nếu ta chỉ nhìn thấy ở đó một sự “xâu chuỗi” đơn thuần, hẳn chưa đủ. Đó là nhà văn đã tạo ra trục liên tưởng; trục tự sự xuyên suốt. Đó là  từ hoa đến người, từ thiên nhiên đến lịch sử, từ thân phận đến ký ức cộng đồng, từ sự hy sinh trong chiến tranh đến những câu hỏi còn tiếp tục đặt ra trong đời sống hậu chiến.

Với Hoa của nước, điều đáng nói là đường dây tự sự được hình thành từ hành trình tìm kiếm của chủ thể trữ tình, từ những cuộc gặp gỡ, những câu chuyện, những ký ức và những thân phận được gọi tên. Đó là thứ “kiến trúc chìm” giúp những mảnh đời, những loài hoa và những mảng ký ức tưởng như rời rạc cùng quy tụ vào chỉnh thể nghệ thuật. Nhờ vậy, Hoa của nước đã biến cái đã xảy ra thành cái có khả năng được cảm nhận, suy ngẫm và đối thoại trong hiện tại qua lăng kính của nhà văn.

Ở Hoa của nước, điểm nhìn liên tục dịch chuyển. Khi chủ thể đứng ở vị trí người chứng kiến, người ghi nhận; khi nhập vào số phận nhân vật; khi lại trở về với cái tôi đang suy tưởng và tự vấn. Sự dịch chuyển ấy làm cho khoảng cách giữa người kể -nhân vật - người đọc được thu hẹp. Người đọc không chỉ đứng ngoài để “xem” một câu chuyện lịch sử mà được kéo vào rường đối thoại, nơi lịch sử hiện diện qua ký ức, cảm xúc và ý thức của chủ thể đang sống trong hiện tại.

Với Hoa của nước, Trầm Hương không vượt lên những thân phận mình viết về. Bà nhìn những “bông hoa” bằng ký ức, bằng sự biết ơn, bằng đau đớn, cả bằng những câu hỏi chưa có lời giải. Vì thế, cảm xúc trong tác phẩm không phải thứ được “đắp thêm” lên tư liệu; chính cảm xúc là phương thức nhận thức hiện thực. Nên việc khẳng định những giá trị cộng đồng, cái tôi trữ tình dần đi sâu hơn vào thế giới nội tâm, những câu hỏi về trách nhiệm của con người trước lịch sử, mà ta có thể gọi đó ngôn ngữ phản tư. Văn chương không chỉ có nhu cầu kể lại chiến công, nó còn đặt ra những câu hỏi về giá trị của sự hy sinh, về số phận con người, về ký ức, cũng có thể là sự lãng quên.

Ở Hoa của nước, phản tư không mang dáng vẻ của những mệnh đề triết học trừu tượng. Bà đặt câu hỏi từ chính những thân phận cụ thể. Những người phụ nữ đã hy sinh tuổi trẻ, tình yêu, hạnh phúc riêng cho đất nước; những người còn sống lại tiếp tục mang theo những mất mát sau chiến tranh. Đây là điểm làm nên chiều sâu nhân văn của Hoa của nước. Tác phẩm không chỉ hỏi chúng ta đã chiến thắng như thế nào, mà sâu xa hơn, buộc người đọc tự hỏi. Chúng ta đã nhớ những người đã hy sinh như thế nào; lịch sử còn mắc nợ những thân phận nào chưa được gọi tên? Chính câu hỏi ấy đưa Hoa của nước trở thành văn bản đối thoại với ký ức!

Ở Hoa của nước, hệ thống hình tượng hoa - nước - người phụ nữ - đất nước tạo thành một mạng lưới biểu tượng xuyên suốt. Trầm Hương sử dụng nhiều loài hoa và thực vật để gắn với những số phận, phẩm chất và ký ức. Nhà văn đã thực hiện một phép chuyển nghĩa biểu tượng. Hình ảnh hoa từ một đối tượng của tự nhiên trở thành ký hiệu của thân phận; từ vẻ đẹp hữu hình trở thành dấu tích của sự hy sinh; từ cá thể thực vật trở thành hình ảnh của con người trong lịch sử. Những hình ảnh đào, mai, trúc, cúc; rồi súng, sen, lục bình, mắm, đước, tràm, lác... không nên chỉ được đọc như bảng liệt kê về thế giới thực vật. Trong cấu trúc nghệ thuật của Hoa của nước, chúng vận động như hệ thống biểu tượng nhân hóa.

Hình tượng “hoa thủy sinh” có sức khái quát cao. Hoa mọc trong nước, sống trong nước, chịu sự biến động của nước nhưng vẫn nở. Khi đặt hình tượng ấy vào lịch sử những người phụ nữ Việt Nam, Trầm Hương đã tạo ra một ẩn dụ về sức sống. Con người đi qua chiến tranh, tột cùng mất mát, nhưng không hoàn toàn biến mất?! Họ trở lại qua ký ức, qua thiên nhiên, qua thơ ca. Chất liệu hiện thực được nâng lên thành biểu tượng!?

Câu thơ của Trầm Hương: “Tôi đi tìm hoa / thấu cảm những nghịch lý cuộc đời” cho thấy khá rõ hướng vận động ấy của cái tôi trữ tình. “Đi tìm hoa” thực chất là một hành trình đi tìm con người. Đi tìm con người cũng đồng thời là đi tìm những phần ký ức bị khuất lấp của lịch sử. Nên hoa trong Hoa của nước không chỉ là cái đẹp. Có những bông hoa mang theo đau đớn, mất mát, sự lãng quên và cả những nghịch lý của thân phận.

Nhà văn không chỉ gọi tên những người đã khuất. Trầm Hương tìm cách trả lại cho họ một đời sống khác trong ngôn ngữ. Lịch sử vốn được ghi bằng những sự kiện, những mốc thời gian và những chiến công; văn chương bổ sung vào lịch sử phần mà những con số không thể nói hết, đó là khuôn mặt, tuổi trẻ, tình yêu, nỗi đau, những điều chưa kịp hoàn thành của một đời người. Đó cũng là lý do Hoa của nước có thể tạo được sự cộng hưởng giữa chất sử thi - cảm thức cá nhân.

Đọc Hoa của nước chỉ như một trường ca viết về những người phụ nữ hy sinh cho Tổ quốc, hẳn chưa đủ. Đọc sâu hơn, đây là tác phẩm về cách một thế hệ hôm nay nhìn lại những con người của lịch sử. Hoa là hình tượng trung tâm, nhưng phía sau hoa là con người - hình tượng người phụ nữ Việt Nam; phía sau con người là ký ức; phía sau ký ức là câu hỏi về trách nhiệm của thê hệ trẻ hôm nay! Đọc Hoa của nước bằng mắt thì văn chương chỉ thấm vào da thịt; đọc bằng tâm thì văn chương thấm vào gan ruột; đọc bằng thần thì văn chương thấm vào cốt tủy".

Và đó là nơi  “hoa của chữ” thực sự nở. Những bông hoa chốn bưng miền trong ở Hoa của nước không chỉ làm đẹp cho câu thơ. Nó mang theo lịch sử, thân phận và ký ức. Từ hoa, Trầm Hương gọi tên những người phụ nữ đã đi qua chiến tranh. Từ những thân phận ấy, bà gợi mở một câu hỏi lớn hơn về đấu tranh, hy sinh và nhân nghĩa Việt Nam. Hoa vì thế không chỉ để ngắm, mà để nhớ, để tri ân và để nhắc người hôm nay về trách nhiệm với quá khứ - hiện tại  - tương lai!

C.M.T

Bài viết liên quan

Xem thêm
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”: Sự cộng hưởng từ tư tưởng tôn hiền đãi sĩ
Chương trình Ngữ văn lớp 10 tập 1, Bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” do thầy PGS.TS. Phan Huy Dũng chủ biên có trích đoạn: “ Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” của Tiến sĩ Thân Nhân Trung. Đây là văn bản thứ ba nằm trong chủ đề: nghệ thuật thuyết phục trong văn nghị luận của cuốn sách. Đoạn trích này, có thể coi là áng văn nghị luận mẫu mực của văn học Trung đại Việt Nam. Bên cạnh những giá trị về mặt nội dung lẫn nghệ thuật thuyết phục của đoạn trích, có lẽ, dư vị của văn bản này đọng lại trong lòng người đọc chính là tư tưởng trọng hiền đãi sĩ được cộng hưởng từ Thân Nhân Trung và vị vua tài cao, đức độ - Lê Thánh Tông.
Xem thêm
“Biển thức trong phố” hay nhà thơ Nguyên Hùng đã mang Trường Sa về đất liền
Từ những bài thơ viết sau chuyến đi Trường Sa của Nguyên Hùng, nhà thơ Xuân Trường chia sẻ cảm nhận về hình ảnh biển đảo, người lính và cuộc sống nơi đầu sóng ngọn gió được tái hiện qua những vần thơ. Bài viết đồng thời đề cập đến cảm hứng sáng tác và một số nét nghệ thuật trong thơ Nguyên Hùng về đề tài biển đảo.
Xem thêm
Sức sáng tạo của văn chương
Đời thừa là một trong những tác phẩm xuất sắc và tiêu biểu của Nam Cao về để tài người trí thức tiểu tư sản trước Cách mạng tháng Tám. Đó là câu chuyện về sự giằng xé đến bị kịch của một nhà văn giàu khát vọng nhưng đồng thời cũng là một tuyên ngôn nghệ thuật có giá trị. Qua nhân vật Hộ - nhân vật nhà văn trong tác phẩm – Nam Cao đã gởi gắm những suy tư và những quan niệm sâu sắc của mình về nghề văn và sứ mạng của người cầm bút chân chính. Ông viết “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp được những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những gì chưa có”.
Xem thêm
Văn hóa Việt trong tâm thức những người con xa xứ qua tuyển thơ “Về cùng nước Việt của ta”
Ngày 7/11/2026, tại Đại sứ quán Việt Nam ở Liên bang Nga, tuyển thơ “Về cùng nước Việt của ta” của 10 tác giả thuộc Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tại Liên bang Nga sẽ chính thức ra mắt.
Xem thêm
​Nhân vật văn học của Đặng Hoàng Thám, những thông điệp sâu sắc
Với hai mươi ba truyện ngắn, cùng đa dạng nhân vật ở mọi ngành nghề, tầng lớp, “Lửa và trái tim” đã thuyết phục người đọc về tính khách quan cho sự phản ánh đời sống-xã hội và cả tâm tư con người bằng sự khéo léo và linh hoạt của điểm nhìn ở ngôi kể thứ ba. Từ “Trăng phía sau đình”, “Về từ cõi khác”, “Mua văn bán chữ”, “Trên đồi cỏ tranh” hay “Mưa trái mùa”... mỗi câu chuyện là một lát cắt sinh động của đời sống, nơi mỗi người đều có số phận và lý tưởng của riêng mình. Và điều đáng nói, họ đều hướng về cộng đồng, hướng về sự phát triển bản thân trên nền tảng của đạo đức và sự cống hiến, điểm mà tôi trân trọng ở ngòi bút này.
Xem thêm
Tìm về lời rạ rơm – Bến trú ngụ của những bão giông đời người
Bài thơ khép lại trong một dư âm ngân vang, ngọt ngào và kết tinh thành một triết lý sống sâu sắc: “Bồng bềnh cánh võng thơ ngây / Ngân nga lời mẹ tháng ngày con vin”. Hình ảnh “cánh võng bồng bềnh” và tiếng “ngân nga” của lời ru đưa con người trở về trọn vẹn với những năm tháng tuổi thơ êm đềm. Đặc biệt, từ “vin” được xem là một nhãn tự, một nốt nhấn xuất sắc của toàn bài. Con không chỉ vin vào tay mẹ, vin vào vành võng để tập đi trong quá khứ, mà ở hiện tại và tương lai, con đang “vin” vào lời mẹ, vin vào những giá trị đạo đức, vào cái nôi văn hóa quê hương để đứng vững trước những cạm bẫy, sóng gió của cuộc đời.Thể thơ lục bát ở hai câu cuối này đạt đến độ chín muồi của cảm xúc, uyển chuyển như một dòng sữa mát lành tưới mát tâm hồn người đọc.
Xem thêm
Thơ Lê Quang Vui – Sự giăng mắc giữa đời và đạo
hời thế giới phẳng, giữa thời đại tiêu dùng, con người đang chạy theo việc đáp ứng, thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ và sở hữu những giá trị vật chất, thơ đang bị xem như thứ xa xỉ chỉ dành cho những người có tâm hồn mộng mơ và thi vị. Đối với công việc làm thơ, một số người làm thơ chỉ để tìm kiếm chút danh lợi hoặc để mua vui cho chính bản thân mình. Thế nhưng, trên thi đàn thơ Việt Nam đương đại vẫn còn những nhà thơ xem công việc sáng tạo thơ như một thiên chức mang vẻ đẹp thuần khiết và thiêng liêng. Ở đây, tôi muốn nói đến nhà thơ Lê Quang Vui, hội viên Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Đồng Tháp, một người đeo đuổi công việc sáng tác thơ đã hơn 40 năm. Nhà thơ Lê Quang Vui được một số văn nghệ sĩ đánh giá rằng ông đang giữ kỷ lục về số lượng tác phẩm với hơn 15.000 bài thơ đã sáng tác và 15 tập thơ đã xuất bản.
Xem thêm
Nhà thơ Vương Trọng – Cá tính thơ trong con người xứ Nghệ
Đối với cánh văn chương 7x chúng tôi ở Văn nghệ Quân đội, nhà thơ Vương Trọng không chỉ rất gần gũi mà ông còn là tấm gương về sáng tác, công tác và các ứng xử trong cuộc sống đời thường. Ông là điển hình cho phẩm chất của người xứ Nghệ: mạnh mẽ, kiên cường, có chính kiến rõ ràng và rất quyết liệt trong bảo vệ chính kiến đó, nhất quán từ lời nói đến hành động, rất biết nặng nhẹ trong đời sống và càng biết thật giả trong văn chương. Được tiếp nối các ông trong khu vực công tác và sáng tác ở Văn nghệ Quân đội là may mắn với chúng tôi. Chúng tôi luôn kính trọng thế hệ nhà văn chống Mỹ trong đó có Vương Trọng và lấy làm tấm gương để soi chiếu chính mình. Càng đọc các bài thơ đã thuộc làu từ tấm bé, nhiều khi còn quên mất tên tác giả Vương Trọng chúng tôi càng hiểu rằng, giá trị trước hết và lâu bền của thơ ca chính là thơ ca luôn trực tiếp phục vụ đời sống con người, ở những khúc quanh bước ngoặt, ở những thân phận thua thiệt đã hằn lên từ nghìn năm lịch sử đến hôm nay. Những câu chuyện như thế khi vào thơ Vương Trọng đã được đẩy lên ở một tầng mức thẳm sâu, đớn đau tột cùng mà cũng tận cùng vẻ đẹp của sự hi sinh của con người Việt Nam đã đi vào thơ ca sử sách.
Xem thêm
Bích Thu - Người đồng hành cùng tiểu thuyết Việt Nam hiện đại
Bích Thu là một trong rất ít những nhà phê bình văn học nữ hiện còn miệt mài với những trang viết về văn chương Việt cho đến ngày nay. Thơ và văn xuôi là hai thể loại mà chị theo dõi và luôn đồng hành cho đến những thập niên đầu của thế kỷ XXI để nhận diện thi pháp tác phẩm và tác giả tiêu biểu, sau đó là tổng kết, chỉ ra diện mạo, đặc điểm chung cho cả phong trào qua các giai đoạn, nhất là giai đoạn từ Đổi mới đến nay.
Xem thêm
Thơ Lê Văn Sự - Tiếng thơ của vùng ký ức
Lê Văn Sự, nguyên là giáo viên dạy toán, nhưng tâm hồn thơ dào dạt, làm nên những vẻ đẹp “phi logic” của ngôn ngữ thơ. Không “đại ngôn”, nhưng phải nói rằng, anh là một nhà thơ “toàn tòng”. Cho đến nay, Lê Văn Sự đã xuất bản 11 tập thơ, trong số 12 tác phẩm đã công bố của anh. Anh là tiếng thơ cất lên từ làng bước ra xa lộ, nâng niu, đắm đuối ký ức.
Xem thêm
Thơ Trương Trọng Nghĩa từ góc nhìn phê bình sinh thái
Hành trình sáng tạo tuy chưa dài và còn nhiều dự cảm, nhưng Trương Trọng Nghĩa đã tự khẳng định tâm thế và tâm cảm của mình để hình thành chất thơ và thi pháp cá nhân. Thơ anh nặng sâu tình người, tình quê hương, xứ sở. Và trong quá trình đô thị hóa của xã hội Việt Nam thời hiện đại, nó giúp nhà thơ và giúp người đọc tìm về nguồn cội để được sống lại trong không - thời gian sinh thái thiên nhiên và sinh thái nhân văn trong sáng, thanh bình cho mỗi phận người và mỗi kinh nghiệm quan hệ người
Xem thêm
Trương Nam Hương – Thi sĩ tuổi Mèo với những câu thơ đẹp như nỗi buồn
Thơ Trương Nam Hương tài hoa mà đằm thắm, đau đáu với mẹ cha, quê nhà và những ân tình không thể nguôi quên. Nhân sinh nhật lần thứ 63 của nhà thơ (23/10/1963 – 23/10/2026), Văn chương TP.HCM trân trọng giới thiệu bài viết của Lê Huy Hòa như một món quà thân tình gửi đến anh – người thi sĩ vẫn bền bỉ gìn giữ những miền xanh trong trẻo của tâm hồn.
Xem thêm
Ấm áp những nụ cười trong tập thơ “Có phải cô là nắng” của Phan Thanh Tâm
Có phải Cô là nắng là tác phẩm thứ 9 và Tuyển tập thơ thứ 2 viết cho thiếu nhi của Nhà văn Phan Thanh Tâm. Tập thơ có 50 bài thơ đề cập đến nhiều chủ đề với cái nhìn dễ thương của trẻ thơ.
Xem thêm
Thơ ca và những tấm lòng đồng điệu trong buổi ra mắt sách của Phan Thanh Tâm
Bởi suy cho cùng, những hạt nắng đẹp nhất trong thơ thiếu nhi chính là những hạt nắng được gieo vào tâm hồn trẻ nhỏ.
Xem thêm
Từ biểu tượng trong thơ đến việc tìm hiểu đặc trưng của thơ cổ điển, siêu thực
Khi tìm hiểu đặc trưng của các trào lưu (phong cách, trường phái) văn học, có thể bắt đầu từ các khái niệm gần gũi như hình tượng, biểu tượng... Bài viết này dùng các khái niệm này để lần lượt mở cánh cửa đi vào thế giới thơ cổ điển và thơ siêu thực.
Xem thêm
Ký ức trần thuật trong tiểu thuyết Trước bình minh của Trần Thị Hảo
Tiểu thuyết Trước bình minh của Trần Thị Hảo mở ra một thế giới ký ức, nơi những biến động của lịch sử, chiến tranh và đời sống hậu chiến được soi chiếu qua số phận một con người.
Xem thêm
Con khiếu rất linh
Nguyễn Linh Khiếu đã làm cho chính sử, một thứ đại lịch sử/đại tự sự, vỡ ra thành nhiều lịch sử, nhiều tiểu tự sự. Như dòng sông Hồng được tiếp nước từ các chi lưu lại chia nước cho các phân lưu để tạo thành một mạng lưới thủy văn. Mỗi dòng sông con đều bắt đầu câu chuyện của riêng nó. Một lịch sử đời thường với những cảm quan phồn sinh sâu sắc, đồng thời là một tư duy phản biện lịch sử...
Xem thêm
Người sống với văn chương cùng thời
PGS-TS Hồ Thế Hà đọc Thi pháp truyện ngắn hiện đại của Bùi Việt Thắng, Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 2020
Xem thêm
Đời vẫn xanh, tình vẫn xanh và thơ…
Bài đăng tạp chí Sông Hương, tháng 9/2026
Xem thêm
Đi qua “nham thạch”, đón mùi “lụa hương”
Có những bài thơ, vừa đọc qua, đã cảm thấy độ nóng bỏng như lửa, nhưng ngẫm kỹ, lại thấy bên trong ấy, chứa đầy một thế giới rất mềm mại, dịu êm. Cũng có những bài thơ chỉ thoảng qua như một mùi hương, tưởng nhẹ tênh mà lại đủ sức níu lấy cả một miền ký ức.
Xem thêm