ThS. CAO MINH TÈO

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Tôi gọi Hoa của nước của nữ nhà văn Trầm Hương là “Hoa chữ trường ca”. Đây không phải sự tung hô tùy hứng, càng không phải lời khen dành cho tác phẩm của nhà văn đương đại tại TP.HCM. Hoa của nước đẹp nhưng không phải do tô điểm thành nên!

Nhà văn Trầm Hương

Trước hết, là cách gọi để nhận diện giá trị thẩm mỹ của tác phẩm từ chính quá trình chuyển hóa chất liệu đời sống, ký ức lịch sử, trải nghiệm cá nhân thành một cấu trúc thi pháp trường ca. Ở Hoa của nước, đáng chú ý không chỉ nằm ở lượng tư liệu phong phú mà nhà văn đã tích lũy qua nhiều năm đi, gặp, nghe và ghi nhận những câu chuyện về những người phụ nữ trong chiến tranh và hậu chiến; mà là cách những chất liệu ấy được tổ chức lại bằng tư duy nghệ thuật của người viết văn xuôi, rồi được giải phóng trong hình thức biểu đạt của trường ca.

Hoa của nước đáng được đọc trong sự giao thoa giữa tự sự - trữ tình - suy tưởng. Nó tạo nên cấu trúc phức điệu, qua đó cho thấy khả năng vận động, đổi mới của trường ca Việt Nam đương đại. Khi nói tác phẩm góp phần mở thêm một “trang” trong hành trình phát triển của thể loại, thì trước hết phải nhìn từ cách Trầm Hương tổ chức lại chất liệu lịch sử bằng một tư duy nghệ thuật đa thanh.

Ở Hoa của nước, tự sự tạo nên đường vận động của sự kiện và số phận; trữ tình mở ra chiều sâu cảm xúc; còn suy tưởng nâng những câu chuyện riêng tư thành những vấn đề về con người, ký ức, sự hy sinh và trách nhiệm với cộng đồng. Sự đan xen này, theo tôi đã tạo nên tính phức điệu của tác phẩm, khiến lịch sử không còn là cái đã khép lại mà trở thành hiện tại tinh thần, tiếp tục đối thoại với người đọc hôm nay.

Qua đó, lịch sử được viết nên không chỉ bằng sự kiện mà bằng sức sống của ký ức, giúp người đọc thẩm thấu đồng thời văn chương và lịch sử, từ đó nhận thức sâu hơn về giá trị của quá khứ. Nếu tri ân, biết ơn là cách con người hôm nay hướng về những người đã hy sinh, thì gìn giữ, phát huy những giá trị được trao truyền chính là cách trả lời quá khứ bằng hành động; cao hơn, đó là ý thức trách nhiệm công dân đối với hiện tại và tương lai của đất nước.

Hoa của nước gồm ba chương: “Hoa thủy sinh”, “Hoa tôi gặp trên đường thiên lý” và “Hoa thời hậu chiến”, xâu chuỗi nhiều loài hoa với nhiều số phận, mất mát và sự hy sinh của người phụ nữ Việt Nam và được thể hiện song ngũ Anh - Việt. Thế nhưng, nếu ta chỉ nhìn thấy ở đó một sự “xâu chuỗi” đơn thuần, hẳn chưa đủ. Đó là nhà văn đã tạo ra trục liên tưởng; trục tự sự xuyên suốt. Đó là  từ hoa đến người, từ thiên nhiên đến lịch sử, từ thân phận đến ký ức cộng đồng, từ sự hy sinh trong chiến tranh đến những câu hỏi còn tiếp tục đặt ra trong đời sống hậu chiến.

Với Hoa của nước, điều đáng nói là đường dây tự sự được hình thành từ hành trình tìm kiếm của chủ thể trữ tình, từ những cuộc gặp gỡ, những câu chuyện, những ký ức và những thân phận được gọi tên. Đó là thứ “kiến trúc chìm” giúp những mảnh đời, những loài hoa và những mảng ký ức tưởng như rời rạc cùng quy tụ vào chỉnh thể nghệ thuật. Nhờ vậy, Hoa của nước đã biến cái đã xảy ra thành cái có khả năng được cảm nhận, suy ngẫm và đối thoại trong hiện tại qua lăng kính của nhà văn.

Ở Hoa của nước, điểm nhìn liên tục dịch chuyển. Khi chủ thể đứng ở vị trí người chứng kiến, người ghi nhận; khi nhập vào số phận nhân vật; khi lại trở về với cái tôi đang suy tưởng và tự vấn. Sự dịch chuyển ấy làm cho khoảng cách giữa người kể -nhân vật - người đọc được thu hẹp. Người đọc không chỉ đứng ngoài để “xem” một câu chuyện lịch sử mà được kéo vào rường đối thoại, nơi lịch sử hiện diện qua ký ức, cảm xúc và ý thức của chủ thể đang sống trong hiện tại.

Với Hoa của nước, Trầm Hương không vượt lên những thân phận mình viết về. Bà nhìn những “bông hoa” bằng ký ức, bằng sự biết ơn, bằng đau đớn, cả bằng những câu hỏi chưa có lời giải. Vì thế, cảm xúc trong tác phẩm không phải thứ được “đắp thêm” lên tư liệu; chính cảm xúc là phương thức nhận thức hiện thực. Nên việc khẳng định những giá trị cộng đồng, cái tôi trữ tình dần đi sâu hơn vào thế giới nội tâm, những câu hỏi về trách nhiệm của con người trước lịch sử, mà ta có thể gọi đó ngôn ngữ phản tư. Văn chương không chỉ có nhu cầu kể lại chiến công, nó còn đặt ra những câu hỏi về giá trị của sự hy sinh, về số phận con người, về ký ức, cũng có thể là sự lãng quên.

Ở Hoa của nước, phản tư không mang dáng vẻ của những mệnh đề triết học trừu tượng. Bà đặt câu hỏi từ chính những thân phận cụ thể. Những người phụ nữ đã hy sinh tuổi trẻ, tình yêu, hạnh phúc riêng cho đất nước; những người còn sống lại tiếp tục mang theo những mất mát sau chiến tranh. Đây là điểm làm nên chiều sâu nhân văn của Hoa của nước. Tác phẩm không chỉ hỏi chúng ta đã chiến thắng như thế nào, mà sâu xa hơn, buộc người đọc tự hỏi. Chúng ta đã nhớ những người đã hy sinh như thế nào; lịch sử còn mắc nợ những thân phận nào chưa được gọi tên? Chính câu hỏi ấy đưa Hoa của nước trở thành văn bản đối thoại với ký ức!

Ở Hoa của nước, hệ thống hình tượng hoa - nước - người phụ nữ - đất nước tạo thành một mạng lưới biểu tượng xuyên suốt. Trầm Hương sử dụng nhiều loài hoa và thực vật để gắn với những số phận, phẩm chất và ký ức. Nhà văn đã thực hiện một phép chuyển nghĩa biểu tượng. Hình ảnh hoa từ một đối tượng của tự nhiên trở thành ký hiệu của thân phận; từ vẻ đẹp hữu hình trở thành dấu tích của sự hy sinh; từ cá thể thực vật trở thành hình ảnh của con người trong lịch sử. Những hình ảnh đào, mai, trúc, cúc; rồi súng, sen, lục bình, mắm, đước, tràm, lác... không nên chỉ được đọc như bảng liệt kê về thế giới thực vật. Trong cấu trúc nghệ thuật của Hoa của nước, chúng vận động như hệ thống biểu tượng nhân hóa.

Hình tượng “hoa thủy sinh” có sức khái quát cao. Hoa mọc trong nước, sống trong nước, chịu sự biến động của nước nhưng vẫn nở. Khi đặt hình tượng ấy vào lịch sử những người phụ nữ Việt Nam, Trầm Hương đã tạo ra một ẩn dụ về sức sống. Con người đi qua chiến tranh, tột cùng mất mát, nhưng không hoàn toàn biến mất?! Họ trở lại qua ký ức, qua thiên nhiên, qua thơ ca. Chất liệu hiện thực được nâng lên thành biểu tượng!?

Câu thơ của Trầm Hương: “Tôi đi tìm hoa / thấu cảm những nghịch lý cuộc đời” cho thấy khá rõ hướng vận động ấy của cái tôi trữ tình. “Đi tìm hoa” thực chất là một hành trình đi tìm con người. Đi tìm con người cũng đồng thời là đi tìm những phần ký ức bị khuất lấp của lịch sử. Nên hoa trong Hoa của nước không chỉ là cái đẹp. Có những bông hoa mang theo đau đớn, mất mát, sự lãng quên và cả những nghịch lý của thân phận.

Nhà văn không chỉ gọi tên những người đã khuất. Trầm Hương tìm cách trả lại cho họ một đời sống khác trong ngôn ngữ. Lịch sử vốn được ghi bằng những sự kiện, những mốc thời gian và những chiến công; văn chương bổ sung vào lịch sử phần mà những con số không thể nói hết, đó là khuôn mặt, tuổi trẻ, tình yêu, nỗi đau, những điều chưa kịp hoàn thành của một đời người. Đó cũng là lý do Hoa của nước có thể tạo được sự cộng hưởng giữa chất sử thi - cảm thức cá nhân.

Đọc Hoa của nước chỉ như một trường ca viết về những người phụ nữ hy sinh cho Tổ quốc, hẳn chưa đủ. Đọc sâu hơn, đây là tác phẩm về cách một thế hệ hôm nay nhìn lại những con người của lịch sử. Hoa là hình tượng trung tâm, nhưng phía sau hoa là con người - hình tượng người phụ nữ Việt Nam; phía sau con người là ký ức; phía sau ký ức là câu hỏi về trách nhiệm của thê hệ trẻ hôm nay! Đọc Hoa của nước bằng mắt thì văn chương chỉ thấm vào da thịt; đọc bằng tâm thì văn chương thấm vào gan ruột; đọc bằng thần thì văn chương thấm vào cốt tủy".

Và đó là nơi  “hoa của chữ” thực sự nở. Những bông hoa chốn bưng miền trong ở Hoa của nước không chỉ làm đẹp cho câu thơ. Nó mang theo lịch sử, thân phận và ký ức. Từ hoa, Trầm Hương gọi tên những người phụ nữ đã đi qua chiến tranh. Từ những thân phận ấy, bà gợi mở một câu hỏi lớn hơn về đấu tranh, hy sinh và nhân nghĩa Việt Nam. Hoa vì thế không chỉ để ngắm, mà để nhớ, để tri ân và để nhắc người hôm nay về trách nhiệm với quá khứ - hiện tại  - tương lai!

C.M.T