Trong lịch sử dân tộc, hiếm có khoảng thời gian nào ngắn ngủi mà dồn nén nhiều biến động như từ cuối năm 1944 đến mùa thu năm 1945. Chỉ trong chưa đầy một năm, hành trình lớn mạnh của cách mạng đã khởi đi từ những cánh rừng Việt Bắc đến Quảng trường Ba Đình lịch sử. Khoảng thời gian ấy đã được nhiều công trình lịch sử ghi chép, nhiều tác phẩm văn học phản ánh, song mỗi người cầm bút đều phải đối diện với một thách thức không nhỏ, đó là làm thế nào để những sự kiện đã trở nên quen thuộc vẫn có thể sống dậy bằng hơi thở của văn chương. Tiểu thuyết Rừng Việt Bắc của nhà văn Lê Toán do Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân ấn hành gần đây là một nỗ lực theo hướng ấy. Tác giả đặt con người vào trung tâm của dòng chảy lịch sử, để từ những số phận, những cuộc gặp gỡ và những rung động rất đời thường, người đọc cảm nhận được chiều sâu của một thời đại đang chuyển mình.

Bài sách Rừng Việt Bắc của nhà văn Lê Toán

Dựng lại thời khắc lịch sử từ góc nhìn văn chương

15 chương sách trải dài từ cuối năm 1944 đến ngày Quốc khánh 2/9/1945. Không gian trải rộng từ Cao Bằng, Tuyên Quang, Thái Nguyên đến Hà Nội, theo bước chân của những chiến sĩ Việt Minh từ buổi đầu gây dựng lực lượng quân đội đến ngày lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên Quảng trường Ba Đình. Đây là khoảng thời gian lịch sử không dài nhưng mỗi ngày đều mang sức nặng của những quyết định làm thay đổi vận mệnh đất nước.

Đáng chú ý, Rừng Việt Bắc không lựa chọn một trận đánh hay một chiến dịch cụ thể làm trung tâm của tiểu thuyết. Trục tự sự của tác phẩm là hành trình từ ngày Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ra đời giữa núi rừng Việt Bắc, qua những bước chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa, đến thời khắc bản Tuyên ngôn độc lập vang lên trên Quảng trường Ba Đình. Vì thế, người đọc có thể chứng kiến sự trưởng thành của cách mạng, sự chuyển mình của dân tộc và quá trình hình thành quốc gia độc lập. Chính lựa chọn trục tự sự ấy tạo nên sắc thái riêng của Rừng Việt Bắc khi kể câu chuyện về buổi bình minh của nền độc lập Việt Nam.

Với Rừng Việt Bắc, nhà văn Lê Toán đã dựng lại lịch sử bằng tư duy nghệ thuật. Lịch sử trong ông là những khoảnh khắc sống động, là số phận con người, là ánh mắt, giọng nói, nỗi niềm. Ví như khi tái hiện buổi lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tại rừng Trần Hưng Đạo, tác giả không chỉ làm nổi bật 34 chiến sĩ xếp hàng trong nghi lễ thiêng liêng mà còn đi sâu vào miêu tả không gian đầy cảm xúc: ánh hoàng hôn phủ xuống tán rừng, tiếng chim hót vọng xa, gương mặt những người lính rạng ngời niềm tin và khát vọng... Những chi tiết ấy nếu chỉ là con số và sự kiện sẽ khô khan và dễ bị lãng quên. Nhưng qua ngòi bút của Lê Toán, chúng được hồi sinh bằng cảm xúc và sức gợi của văn chương.

Là một tiểu thuyết lịch sử, Rừng Việt Bắc không thể thiếu những nhân vật lịch sử đã đi vào huyền thoại: Chủ tịch Hồ Chí Minh, các vị tướng Võ Nguyên Giáp, Hoàng Văn Thái, Hoàng Sâm, Đàm Quang Trung. Dưới ngòi bút của nhà văn Lê Toán, họ không hiện ra như những pho tượng hay những cái tên gắn với chiến công, mà trở lại gần gũi và đầy xúc cảm. Người đọc gặp lại hình ảnh Hồ Chí Minh dưới cái tên Văn Ba trong thời kì hoạt động ở nước ngoài, đứng trước bức tượng Nữ thần Tự do ở Mĩ và thốt lên những câu hỏi mang tầm triết lí nhân loại: “Bao giờ các dân tộc được bình đẳng? Bao giờ người da trắng và da đen được bình đẳng? Bao giờ phụ nữ được bình đẳng?” Chi tiết ấy không chỉ nói lên chiều sâu tư tưởng cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ rất sớm, mà còn thể hiện tầm nhìn toàn cầu của Người. Tương tự, các nhân vật như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Hoàng Văn Thái, những vị chỉ huy đầu tiên trong Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân cũng được khắc họa không chỉ bằng hành động mà bằng suy nghĩ, tâm trạng, giấc mơ và nỗi lo giúp họ hiện ra như những con người sống thực, không phải chỉ là biểu tượng.

Một điểm đáng chú ý khác là tác giả không giới hạn góc nhìn ở lực lượng cách mạng Việt Nam. Việc đưa các thành viên của tổ chức tình báo OSS và Đội Con Nai vào tác phẩm giúp mở rộng không gian lịch sử, cho thấy cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam luôn gắn với những chuyển động của thế giới trong bối cảnh Chiến tranh thế giới lần thứ hai bước vào giai đoạn cuối. Chi tiết này góp phần làm cho bức tranh lịch sử trở nên đa chiều hơn, tránh cách nhìn đơn tuyến vốn thường gặp trong nhiều tác phẩm viết về cùng đề tài.

Tuy nhiên, giá trị của Rừng Việt Bắc không chỉ nằm ở việc tái hiện những sự kiện lớn hay đặt chúng trong bối cảnh quốc tế rộng mở. Điều quan trọng hơn, nhà văn còn tìm cách đưa lịch sử đến gần tâm lí người đọc, để những sự kiện mang tính bước ngoặt của dân tộc được cảm nhận qua số phận, tâm hồn và ánh nhìn của những nhân vật bình dị. Chính ở phương diện này, hệ thống nhân vật hư cấu đã phát huy hiệu quả nghệ thuật đặc biệt, tạo nên chiều sâu cảm xúc cho tác phẩm. Nổi bật trong số đó là thiếu niên Páo. Chính nhân vật này mở ra một điểm nhìn mới, giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn với bạn đọc, nhất là thế hệ trẻ.

Trong tiểu thuyết Rừng Việt Bắc, nhà văn Lê Toán đã lồng ghép hình ảnh thiếu niên Páo tiến bước vào Hà Nội giữa thời khắc độc lập như một biểu tượng tinh khôi, hồn nhiên và thiêng liêng cho ngày khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa: “Anh Đàm Quang Trung cử thiếu niên Páo đi trước hàng quân, chuẩn bị bước vào nội thành Hà Nội. Anh bảo rằng: “Thiếu niên là mầm non đất nước nên em bước đi tiên phong vào Hà Nội nhé!” Thiếu niên Páo thắt chặt thanh kiếm Nhật khoác sau lưng. Vai vác lá cờ đỏ sao vàng. Con chim sáo đã dạn dĩ, không ở trong lồng. Chim sáo đậu trên vai Páo. Gió sông Hồng lồng lộng. Gió mang hương vị phù sa, thổi lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới!”

Chi tiết đồng chí Đàm Quang Trung giao cho Páo vinh dự đi đầu hàng quân, mang theo lá cờ đỏ sao vàng và con chim sáo không còn ở trong lồng, không chỉ mang chất thơ, mà còn ẩn chứa một ý nghĩa sâu xa về sức sống mới của dân tộc. Páo là một thiếu niên dân tộc thiểu số, từng sống giữa núi rừng, từng cầm súng chiến đấu, nay mang dáng vóc của tương lai, của tuổi trẻ non nước, bước đi trong niềm kiêu hãnh và tự do. Lá cờ trên vai em bay phấp phới trong gió sông Hồng, mang theo bao hi sinh của lớp lớp người đi trước và những khát vọng cháy bỏng về một đất nước không còn nô lệ. Con chim sáo từng bị nhốt trong lồng nay đậu trên vai Páo như một biểu tượng sống động cho tinh thần độc lập, cho hình ảnh một dân tộc đã vùng lên giành lại trời cao của mình.

Tác giả đã khéo léo kết nối hình ảnh đời thường của một thiếu niên, một chú chim sáo, một làn gió sông Hồng với khoảnh khắc lớn lao của lịch sử vào ngày 2/9/1945: “Giờ phút lịch sử đã đến. Giờ phút “một cuộc khai sinh vĩ đại của thế giới” đã điểm. Trên Lễ đài, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời trịnh trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập trước quốc dân, đồng bào, khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa!”

Trách nhiệm và tâm huyết trong sáng tạo

Một trong những điểm đáng chú ý của Rừng Việt Bắc là sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật. Tác giả lấy những sự kiện, nhân vật đã được lịch sử xác lập làm nền tảng, còn phần hư cấu chủ yếu hướng vào đời sống nội tâm và những khoảng trống mà sử liệu không thể ghi chép. Chính vì thế, người đọc có thể bắt gặp những đoạn văn giàu chất thơ mà vẫn không thấy xa rời hiện thực. Hình ảnh rừng Việt Bắc, ánh hoàng hôn, tiếng chim rừng, dòng suối hay màn sương buổi sớm không chỉ tạo nên bối cảnh thiên nhiên, mà còn góp phần xây dựng bầu không khí của cả một thời đại. Thiên nhiên trong tác phẩm không đứng ngoài lịch sử mà trở thành một phần của lịch sử, chứng kiến từng bước đi của cách mạng.

Thủ pháp hư cấu được sử dụng tiết chế, chủ yếu thông qua điểm nhìn của Páo. Khi lần đầu nhìn thấy máy bay, cậu bé tưởng đó là một con chim khổng lồ có đôi cánh rộng hơn cả tán rừng. Cách nhìn ấy phù hợp với nhận thức của một đứa trẻ miền núi, đồng thời đem lại nét hồn nhiên, trong trẻo cho câu chuyện. Nhờ vậy, những chương sách viết về chiến khu không chìm trong không khí căng thẳng liên tục mà vẫn giữ được nhịp điệu mềm mại, giàu sức gợi.

Lịch sử trong tác phẩm được chuyển hóa thành chất liệu nghệ thuật thông qua những số phận, những cuộc gặp gỡ, những biểu tượng giàu sức gợi và một giọng kể dung dị nhưng giàu cảm xúc. Chính điều đó giúp cuốn tiểu thuyết vượt lên khuôn khổ của một tác phẩm tái hiện sự kiện để trở thành một hành trình khám phá chiều sâu tinh thần của thời đại cách mạng.

Rừng Việt Bắc là một nỗ lực đáng ghi nhận theo hướng làm mới những sự kiện vốn đã quen thuộc bằng cảm quan nghệ thuật. Người đọc biết đến lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, biết đến Cách mạng Tháng Tám hay ngày Quốc khánh 2/9 từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau. Nhưng trong tiểu thuyết, những sự kiện ấy không hiện lên như những cột mốc khô cứng, mà trở thành một phần của đời sống con người, được cảm nhận bằng ánh mắt, bước chân và nhịp đập của những người đang sống giữa thời khắc lịch sử.

Điều đáng quý là tác giả luôn giữ được sự tiết chế giữa hư cấu và sự thật lịch sử. Nhà văn Lê Toán không tìm cách “lạ hóa” lịch sử bằng những chi tiết giật gân hay những cách lí giải cực đoan. Sự sáng tạo chủ yếu diễn ra ở phương diện nghệ thuật như tổ chức điểm nhìn, xây dựng nhân vật, tạo dựng không khí và khơi gợi cảm xúc. Chính lựa chọn ấy giúp Rừng Việt Bắc vẫn giữ được nền tảng của một tiểu thuyết lịch sử, đồng thời tạo ra sức hấp dẫn của một tác phẩm văn chương.

Không khó để nhận ra phía sau từng trang viết là một quá trình tích lũy tư liệu bền bỉ. Việc tìm đến các địa danh lịch sử, gặp gỡ nhân chứng, khảo cứu nhiều nguồn tài liệu giúp tác giả có được nền tảng hiện thực vững chắc. Song nếu chỉ dừng ở tư liệu, cuốn sách sẽ khó vượt khỏi khuôn khổ của một công trình ghi chép. Chính khả năng chuyển hóa tư liệu thành chất liệu nghệ thuật mới là yếu tố quyết định giá trị của tác phẩm. Những chi tiết lịch sử được hòa vào mạch kể tự nhiên, để người đọc tiếp nhận chúng như một phần tất yếu của câu chuyện chứ không phải những kiến thức cần ghi nhớ.

Đọc Rừng Việt Bắc, có thể cảm nhận rõ tình cảm của tác giả dành cho mảnh đất Việt Bắc và những con người đã làm nên lịch sử. Đó là cảm xúc được gửi gắm qua từng trang miêu tả thiên nhiên, qua những cuộc gặp gỡ giữa cán bộ cách mạng với đồng bào các dân tộc, qua sự gắn bó giữa con người với núi rừng. Việt Bắc trong tiểu thuyết là một không gian văn hóa, nơi chở che, nuôi dưỡng và tiếp sức cho cách mạng trong những năm tháng gian khó.

Tác phẩm là bản trường ca về thời khắc dựng nước, với những hình ảnh giản dị mà gợi mở chiều sâu lịch sử và cảm xúc. Đúng như nhận định của nhà văn Dương Hướng: “Tác phẩm cho thấy trách nhiệm và tâm huyết sâu sắc của nhà văn đối với lịch sử dân tộc. Nhờ bút pháp sinh động, gần gũi, giàu sức trẻ, tác phẩm giúp thế hệ hôm nay hiểu sâu sắc hơn giá trị của độc lập, tự do.”

Khép lại cuốn sách, người đọc còn nhớ mãi hình ảnh những con người bình dị đã góp phần làm nên lịch sử. Đó là người chiến sĩ trẻ đứng dưới tán rừng Trần Hưng Đạo trong buổi lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, cậu bé Páo mang lá cờ đỏ sao vàng tiến vào Hà Nội, đồng bào Việt Bắc âm thầm chở che cách mạng và nổi bật nhất là hình ảnh Bác Hồ giản dị giữa núi rừng Tân Trào trước ngày đọc bản Tuyên ngôn độc lập... Những con người của lịch sử đã kết nối quá khứ với hiện tại bằng chính cuộc đời mình, để mùa thu độc lập năm ấy trở thành kí ức văn hóa sống động trong lòng người đọc hôm nay.

Hà My

Nguồn: Văn Nghệ Quân Đội