- Lý luận - Phê bình
- Kiếp nhân sinh và nỗi niềm ở trọ của Nguyễn Ngọc Hạnh
Kiếp nhân sinh và nỗi niềm ở trọ của Nguyễn Ngọc Hạnh
LÊ VĂN HUÂN
(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Trong dòng chảy vô tận của thời gian, kiếp nhân sinh nhỏ bé của con người chỉ như một cõi tạm dừng chân. Đã có biết bao tâm hồn nghệ sĩ trăn trở trước cái ngắn ngủi, mỏng manh ấy của đời người, và nhà thơ, nhà giáo Nguyễn Ngọc Hạnh cũng góp vào thi đàn một tiếng lòng đong đầy triết lý qua bài thơ "Ở trọ” bằng ngôn từ bình dị, nhịp điệu lục bát tha thiết cùng những hình ảnh gợi nhiều suy tưởng, bài thơ không chỉ chạm vào nỗi niềm bất an muôn đời của cõi nhân gian mà còn thắp lên một thái độ sống bao dung, biết trân trọng và hòa mình vào trọn vẹn từng khoảnh khắc buồn vui của cuộc đời.

Nhà thơ Nguyễn Ngọc Hạnh
Thơ của Nguyễn Ngọc Hạnh giọng thơ đậm chất trữ tình, luôn trăn trở với những nỗi niềm nhân sinh và tình người sâu nặng. Bài thơ "Ở trọ " của anh là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy, mang đến cho người đọc những suy ngẫm sâu sắc về ý nghĩa của cuộc sống. Qua hình ảnh ẩn dụ "ở trọ", tác giả đã khắc họa chân thực những nỗi lo toan, bất an của kiếp người, đồng thời gởi gắm triết lý sống nhân văn: biết đón nhận và sẻ chia mọi vui buồn để sống trọn vẹn với cõi đời vô thường.
Con người từ đâu đến và sẽ đi về đâu giữa cõi đời rộng lớn này? Liệu cuộc sống có phải chỉ là một chuyến đi ngắn ngủi để rồi trở về với cát bụi? Trăn trở trước những câu hỏi muôn đời ấy, nhà thơ Nguyễn Ngọc Hạnh đã cất lên bài thơ "Ở trọ" như một lời tự sự chân thành và sâu lắng. Tác phẩm nhẹ nhàng dẫn dắt người đọc bước vào thế giới tâm tưởng của một thi sĩ giàu trải nghiệm, nơi kiếp người dù chỉ là "thân ở trọ" nhưng vẫn đong đầy tình yêu thương, ăm ắp tình người. Bằng thể thơ lục bát nhịp nhàng, ngôn từ bình dị mà lắng đọng. Bài thơ 5 khổ với 20 câu chứa đựng một triết lý nhân sinh. Không sa vào sự bi lụy trước kiếp sống vô thường, mà ngược lại, thức tỉnh trong lòng người đọc thái độ sống tích cực: chấp nhận những bất an như một phần của cuộc sống và sẵn sàng mở lòng đón nhận, sẻ chia trọn vẹn mọi buồn vui với đời.
Mở đầu cho bài thơ là một tiếng lòng trăn trở, giàu triết lý và đong đầy cảm xúc về kiếp nhân sinh:
"Làm thân ở trọ trần gian
mang theo bao nỗi bất an cõi người
nợ bao tiếng khóc nụ cười
cứ gieo vào giữa buồn vui đời này."
Ngay từ câu thơ đầu tiên, nhà thơ đã dùng hình ảnh "ở trọ", một ẩn dụ quen thuộc nhưng chưa bao giờ cũ. Cõi đời rộng lớn này thực chất chỉ là một chốn trọ tạm thời. Con người đến rồi đi, sinh ra rồi mất đi, không ai có thể ở lại mãi mãi. Khái niệm "thân ở trọ" gợi lên sự ngắn ngủi, mỏng manh của đời người, khiến ta nhận ra vị thế khiêm nhường của bản thân trước dòng chảy vĩnh hằng của thời gian. Thế nhưng, dù chỉ là kiếp ở trọ ngắn ngủi, con người lại không thể sống một cuộc đời thản nhiên, bình lặng. Bốn chữ "bao nỗi bất an" ở câu thơ thứ hai đã chạm đúng vào bản chất của đời sống. Sống ở "cõi người" là phải đối mặt với muôn vàn lo toan, biến động, những được - mất, hơn - thua và nỗi sợ hãi mơ hồ về kiếp sinh - lão - bệnh - tử.
Đặc biệt, ở hai câu thơ tiếp theo, tác giả nhìn cuộc đời dưới góc độ của một "chuyến vay - trả" đầy nhân văn:
"Nợ bao tiếng khóc nụ cười/ cứ gieo vào giữa buồn vui đời này."
"Tiếng khóc" đại diện cho nỗi đau, sự giằng xé; "nụ cười" là biểu hiện của niềm vui, hạnh phúc. Nhận ra mình "nợ" cả tiếng khóc lẫn nụ cười chính là sự thấu hiểu sâu sắc về tình người. Ta nợ cuộc đời tình yêu thương, nợ những ân tình của đồng loại. Từ "gieo" đặt ở cuối khổ thơ mang tính chủ động vô cùng đẹp đẽ. Dù biết đời là trọ, biết cõi người lắm bất an, nhà thơ không lựa chọn né tránh hay buông xuôi, mà chủ động "gieo" hết lòng mình vào đắng cay lẫn ngọt ngào, vào "buồn vui đời này".
Khổ thơ thứ hai là một quãng lặng đầy xót xa, lắng đọng bao suy tư trăn trở về cái "vòng xoáy" vay - trả của kiếp nhân sinh:
"nợ người chưa trả lại vay
vay nhau cái nghĩa những ngày ấu thơ
trái tim mòn mỏi ngơ ngác
thôi đừng vay nữa phong trần đời tôi."
Nếu ở khổ thơ đầu, tác giả nhìn kiếp người qua lăng kính triết lý về chốn "trọ tạm", thì đến khổ thơ này, cảm xúc đã lắng xuống sâu hơn, chạm vào nỗi nghẹn ngào, kiệt sức của một tâm hồn giàu lòng tự trọng và trăn trở với nghĩa tình. Cả cuộc đời con người dường như là một chuyến đi vay không hồi kết. Mở đầu khổ thơ là một sự thật xót xa: "Nợ người chưa trả lại vay". Cái nợ ở đây không phải là tiền tài, vật chất phù hoa, mà chính là "cái nghĩa những ngày ấu thơ". Đó là ân tình sâu nặng của cha mẹ, sự cưu mang của xóm giềng, sự chở che của cuộc đời khi ta còn thơ dại, yếu mềm. Đặt chữ "nghĩa" bên cạnh chữ "vay", nhà thơ đã nâng tình cảm con người lên một tầm cao nhân văn: sống trên đời, nhận được bất kỳ sự yêu thương, đùm bọc nào cũng là một món nợ vô giá mà cả đời chưa chắc đã đáp đền trọn vẹn. Món nợ cũ còn nguyên đó, vậy mà bước chân qua bão bùng ngã rẽ, ta lại phải gánh thêm những "món nợ" mới của ân tình.
Chính vì mang trên vai cái nặng của nghĩa tình và những biến thiên nghiệt ngã của dòng đời, tâm hồn thi sĩ rơi vào trạng thái: "Trái tim mòn mỏi ngơ ngác". Hai từ láy "mòn mỏi" và "ngơ ngác" được đặt cạnh nhau phơi bày trọn vẹn của một trái tim đã kinh qua quá nhiều dâng hiến, quá nhiều trải nghiệm. Trái tim ấy "mòn mỏi" vì thời gian, vì những vết xước bão giông; và "ngơ ngác" trước những tráo trở, biến đổi khôn lường của cõi nhân gian.
Để rồi, lời thơ khép lại bằng một tiếng than, một lời tự thức nhói lòng: "Thôi đừng vay nữa phong trần đời tôi". Cụm từ "thôi đừng vay nữa" cất lên như một chữ dừng, một lời khấn nguyện tha thiết với chính bản thân. Tác giả không muốn tiếp tục làm phiền đến cuộc đời, không muốn gánh thêm những ân nghĩa để rồi lại dằn dặc nỗi lo không trả nổi. Hai chữ "phong trần" như đúc kết trọn vẹn một kiếp người nhiều dạn dĩ nhưng cũng đầy tổn thương, phong bần và cô đơn. Lời thốt ra tưởng chừng như muốn buông xuôi, buông bỏ, nhưng thực chất lại là sự tỉnh thức sâu sắc: dừng vay trả để giữ cho lòng mình được bình yên, sạch sẻ và trọn vẹn với hai chữ "nghĩa tình".
Tiếp nối mạch cảm xúc suy tư về kiếp nhân sinh vô thường, khổ thơ tiếp theo của Nguyễn Ngọc Hạnh đẩy niềm suy tư ấy lên thành một nỗi đau xót, trăn trở khôn nguôi về những vòng lặp vay - trả của cuộc đời:
“nợ từ muôn kiếp xa xôi
nợ em và cả nợ tôi bây giờ
lại thêm nợ một đời thơ
vay em tôi trả bơ phờ chưa xong
Nếu ở hai khổ thơ trước, những món nợ chỉ quẩn quanh trong kiếp sống thực tại giữa cõi người phong trần, thì đến khổ thơ này, nhà thơ nhìn nhận cuộc đời bằng lăng kính đậm màu sắc triết lý Phật giáo. Chữ "nợ từ muôn kiếp xa xôi" đẩy nguồn cơn của những bất an, sướng khổ về quá khứ tiền kiếp vô định. Cái nợ ấy không chỉ nằm ở quá khứ mà kéo dài, đan cài vào hiện tại: "Nợ em và cả nợ tôi bây giờ". Điệp từ "nợ" xuất hiện dồn dập khắc họa một sợi dây nhân duyên vô hình nhưng bền chặt, trói buộc con người với con người, trói buộc cái "tôi" quá khứ với cái "tôi" hiện tại trong một mối liên kết không thể cắt rời.
Giữa muôn vàn mối tơ vương của thế nhân, tác giả lại tự gánh thêm một món nợ đặc biệt – "nợ một đời thơ". Với một người nghệ sĩ, thơ ca không chỉ là câu chữ mà là máu thịt, là sự rút ruột nhả tơ, chắt chiu từ những nỗi đau và niềm hạnh phúc của cuộc đời. Hình ảnh cảm động và có chút xót xa ở câu cuối: "Vay em tôi trả bơ phờ chưa xong". Từ "bơ phờ" tả thực một trạng thái kiệt quệ, mỏi mệt cả về thể xác lẫn tâm hồn của một con người mang trái tim quá nhạy cảm. Nhà thơ miệt mài viết, miệt mài sống để "trả nợ" ân tình cho "em", cho cuộc đời, nhưng cái nợ đời, nợ thơ ấy dường như quá lớn, có trả hoài, trả mãi đến sức cùng lực kiệt vẫn thấy "chưa xong".
Biện pháp điệp từ "nợ" kết hợp với các từ ngữ chỉ thời gian, không gian như "muôn kiếp xa xôi", "bây giờ", "một đời" tạo ra một dòng chảy trải dài vô tận của định mệnh. Nhịp thơ lục bát truyền thống uyển chuyển nhưng trĩu nặng suy tư, vừa mang giọng điệu tự vấn, vừa như một lời bộc bạch chân thành, rút gan rút ruột của tác giả với người đọc.
Khổ thơ thứ tư trong bài “Ở trợ” khép lại mạch suy tư về kiếp nhân sinh, đưa người đọc chạm đến tận cùng của sự trống trải, buông bỏ và ngộ ra chân lý tối hậu của một đời người:
“cuối đời còn lại tay không
câu thơ cũng đổi thay lòng bỏ đi
bây giờ tôi chẳng còn gì
biết đòi ai những so bì trái ngang”
Sự thật nghiệt ngã của chặng cuối đời người. Trải qua bao nhiêu "vay - trả", "ân oán" và "phong trần", hình ảnh "Cuối đời còn lại tay không" xuất hiện như một quy luật tất yếu đầy nghiệt ngã. Con người khi sinh ra bằng hai bàn tay trắng, lúc ra đi cũng chẳng thể mang theo bất cứ thứ gì. Đau đớn hơn, ngay cả thứ quý giá nhất, tri kỷ nhất với người nghệ sĩ là "câu thơ" – thứ mà tác giả đã từng "bơ phờ" vay trả ở khổ trước – giờ đây cũng "đổi thay lòng bỏ đi". Câu thơ mang tính khái quát cao về sự bạc bẽo của thời gian và số phận; khi thể xác và trí tuệ tàn phai, đến cả chỗ dựa tinh thần cuối cùng là nghệ thuật cũng rời bỏ con người. Sự buông bỏ và giải thoát tâm: Lời thừa nhận "Bây giờ tôi chẳng còn gì" nghe có vẻ cay đắng, xót xa nhưng ẩn sâu bên trong lại là một sự thanh thản đến lạ lùng. Khi không còn gì để nắm giữ, con người ta cũng không còn gì để mất. Câu hỏi tu từ "Biết đòi ai những so bì trái ngang" cho thấy tác giả đã hoàn toàn thấu suốt. Mọi sự ganh đua, đố kỵ, những bất công hay "trái ngang" ở đời trần gian suy cho cùng cũng chỉ là hư ảo. Không còn oán trách, không còn mong cầu đòi hỏi sự công bằng từ cuộc đời, đó chính là trạng thái định tâm, tự tại sau khi đã đi qua giông bão.
Với nhịp thơ lục bát trầm lắng, chậm rãi như những bước đi mệt mỏi nhưng vững chãi của người bộ hành lúc hoàng hôn. Ngôn ngữ thơ mang đậm tính tự sự và triết lý, không dùng những từ ngữ đao to búa lớn nhưng có sức nặng ghê gớm nhờ sự trải nghiệm thực tế từ một "đời thơ" đa đoan.
Khổ thơ cuối cùng (4 câu kết) của bài thơ “Ở trợ” là lời đúc kết trọn vẹn, mở ra một cái nhìn ngộ tính, an yên sau cả một đời bốn ba và khát vọng về một chốn bình yên đích thực ở kiếp sau: “một đời ở trọ trần gian
phủi tay mới thấy vô vàn bể dâu
kiếp sau sau nếu lại làm người
tôi về ở trọ trước ngôi nhà mình”
Hành động "phủi tay" và sự thấu suốt cõi tạm ý thơ quay trở lại với nhan đề và hình ảnh chủ đạo "Một đời ở trọ trần gian". Nhưng lúc này, vị khách trọ không còn hoang mang, bất an như ở những khổ thơ đầu nữa. Động từ "Phủi tay” là một cái cử chỉ vô cùng đắt giá. Nó vừa gợi sự buông bỏ hoàn toàn, không màng danh lợi, buồn vui, được mất, lại vừa thể hiện một thái độ tự tại, dứt khoát trước quy luật tử sinh. Khi cái phủi tay nhẹ nhàng ấy diễn ra, nhìn lại chặng đường đã qua mới thấy trọn vẹn hai chữ "bể dâu". Con người nhận ra mọi vinh nhục, đắng cay ở trần gian suy cho cùng cũng chỉ như một giấc mộng dài trong quán trọ.
Ước nguyện giản dị mà nhói lòng ở kiếp sau. Hai câu kết mở ra một chiều không gian và thời gian mới – "Kiếp sau nếu lại làm người". Giữa vòng luân hồi, nhà thơ không ước những điều cao sang, không mong cầu sự vinh hiển. Lời ước nguyện "Tôi về ở trọ trước ngôi nhà mình" chứa đựng một triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc. "Ngôi nhà mình" chính là biểu tượng của thế giới nội tâm, của bản ngã chân thật, nguyên sơ nhất, không bị vấy bẩn bởi những lo toan, oán hận, vay trả của "thế nhân". Đi "ở trọ" ngay trước ngôi nhà mình tức là con người đã tìm thấy sự tự do tự tại ngay trong chính tâm hồn, không còn phải bôn ba ngoài cõi phong trần, không còn chịu cảnh bơ phờ vì những món nợ trần gian.
Thể thơ lục bát kết bài bằng một thanh bằng "mình" tạo nên dư âm nhẹ nhàng, lắng đọng, kéo dài như một nốt nhạc êm dịu khép lại cuốn nhật ký của một đời người. Giọng thơ không còn đau xót, oán trách mà trở nên thanh thản, an nhiên một cách lạ kỳ.
Qua thể thơ lục bát đậm đà vị ca dao và giọng điệu tự sự, trầm lắng, “Ở trọ” của Nguyễn Ngọc Hạnh không chỉ là một bài thơ, mà còn là một cuốn nhật ký tâm hồn, một lời tự vấn sâu sắc về kiếp nhân sinh. Tác phẩm đã chạm đến những vỉa tầng triết lý sâu xao về quy luật duyên khởi, luân hồi và những vòng lặp vay – trả của đời người, nhưng không hề rơi vào sự hư vô, chán chường. Trải qua những bất an, oán hận, và cả sự "bơ phờ" vì nợ đời, nợ thơ, nhà thơ đã dẫn dắt người đọc đi đến đích cuối cùng của sự tỉnh thức: đó là hành động "phủi tay" buông bỏ và ước nguyện tìm về trú ngụ nơi bản ngã bình yên của chính mình. Bài thơ khép lại nhưng dư âm về cái tình đời da diết và triết lý sống an nhiên, tự tại vẫn sẽ còn mãi, nhắc nhở mỗi chúng ta biết trân trọng và nhẹ nhàng hơn với những buồn vui, được mất trên chuyến hành trình "ở trọ" giữa cõi trần gian này.
Ở trọ
Làm thân ở trọ trần gian
mang theo bao nỗi bất an cõi người
nợ bao tiếng khóc nụ cười
cứ gieo vào giữa buồn vui đời này
nợ người chưa trả lại vay
bao nhiêu ân oán sắp bày thế nhân
trả bao giờ hết nợ nần
thôi đừng vay nữa phong trần đời tôi
nợ từ muôn kiếp xa xôi
nợ em và cả nợ tôi bây giờ
lại thêm nợ một đời thơ
vay em tôi trả bơ phờ chưa xong
cuối đời còn lại tay không
câu thơ cũng đổi thay lòng bỏ đi
bây giờ tôi chẳng còn gì
biết đòi ai những so bị trái ngang
một đời ở trọ trần gian
ngẫm ra mới thấy vô vàn bể dâu
kiếp sau nếu lại làm người.
tôi về ở trọ trước ngôi nhà mình.
(Nguyễn Ngọc Hạnh)
L.V.H
(*): Bài thơ “Ở trọ” của Nguyễn Ngọc Hạnh đăng trên bao Văn Nghệ số 41 ngày 10.10.2026