Triển lãm Thơ Thiền cổ điển Việt Nam trực tiếp giới thiệu thành tựu buổi sơ khai của văn học Việt Nam. Bởi lẽ, văn bản thơ lâu đời nhất mà người Việt Nam lưu giữ được, bắt đầu từ những bài thơ thiền của đại sư Khuôn Việt (Ngô Chân Lưu, 930-1011). Nối tiếp tinh thần của đại sư Khuôn Việt là những bài thơ thiền của quốc sư Vạn Hạnh, thiền sư Chân Không và thiền sư Không Lộ.
Triển lãm Thơ Thiền cổ điễn Việt Nam diễn ra từ 16/11 đến 21/11, tại TP.HCM. Ảnh: T.H.
Từ hàng nghìn năm qua, văn hóa Phật giáo đã thấm sâu vào đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam, trong đó thơ thiền được xem là một trong những thành tựu đặc sắc, kết tinh những giá trị tư tưởng, triết lý và nhân văn. Những áng thơ của các bậc quốc sư, đại sư, thiền sư không chỉ góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp lòng từ bi, bác ái, tình yêu thiên nhiên và con người, mà còn gửi gắm những tư tưởng sâu sắc về đạo lý và tinh thần hộ quốc, an dân.
Bài thơ "Nguyên hỏa" của đại sư Khuông Việt. Ảnh: T.H.
Với mong muốn gìn giữ, tôn vinh và lan tỏa những giá trị tiền nhân gửi gắm qua tác phẩm, tuần lễ triển lãm Thơ Thiền cổ điển Việt Nam được chọn để mở đầu cho chuỗi sự kiện chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 tại TP.HCM. Nội dung chính để thực hiện triển lãm Thơ Thiền cổ điển Việt Nam là hai bộ sách “Thơ Thiền cổ điển Việt Nam” với ba ngôn ngữ Hán - Việt - Anh, một công trình hợp tác quốc tế ý nghĩa sau ngày bình thường hóa quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ 11/7/1995.
Bài thơ "Thị đệ tử" của quốc sư Vạn Hạnh. Ảnh: T.H.
Bộ sách thứ nhất “Thơ Thiền Lý - Trần” do nhà thơ Nguyễn Duy hợp tác với hai nhà thơ Nguyễn Bá Chung và Kevin Bowen (Hoa Kỳ) biên soạn, biên dịch. Ấn phẩm do Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn ấn hành năm 2005, gồm phiên bản độc bản in trên giấy dó truyền thống, khổ 81 × 111 cm, nặng 30 kg, cùng 15 trang thơ trong sách được in trên vải cavas, lồng khung kích thước 60 × 80 cm.
Bộ sách thứ hai “Thơ Thiền Lê - Nguyễn” do nhà thơ Nguyễn Duy hợp tác với hai nhà thơ Nguyễn Bá Chung và Sam Hamill (Hoa Kỳ) biên soạn, biên dịch. Ấn phẩm do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2019, gồm hình ảnh bìa sách lồng khung kích thước 79 × 109 cm, cùng 15 trang thơ trong sách in trên vải cavas, lồng khung kích thước 60 × 80 cm.
Được khởi xướng từ năm 1995, công trình Thơ Thiền cổ điển Việt Nam là kết quả của hơn một thập niên hợp tác giữa các nhà thơ, dịch giả Việt Nam - Hoa Kỳ. Không dừng lại ở việc biên soạn, chuyển ngữ và xuất bản bằng ba thứ tiếng Hán - Việt - Anh, công trình còn được giới thiệu qua nhiều cuộc triển lãm, giao lưu văn hóa tại Hoa Kỳ và châu Âu. Năm 2025, tuyển tập Thơ Thiền Lý - Trần tiếp tục được giới thiệu trong một hội thảo khoa học gắn với hoạt động kỷ niệm 30 năm bình thường hóa quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ.
Bài thơ "Cảm hoài" của thiền sư Chân Không. Ảnh: T.H.
Không gian triển lãm Thơ Thiền cổ điển Việt Nam do kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu dàn dựng. Bước vào không gian ấy, công chúng được đắm chìm vào sự trầm mặc nhiều suy tư của tiền nhân. Chẳng hạn, tiếng lòng của thiền sư Không Lộ trong bài thơ “Ngôn hoài” viết cách đây ngàn năm: “Trạch đắc long xà địa khả cư/ Dã tình chung nhật lạc vô dư/ Hữu thời trực thướng cô phong đỉnh/ Trường tiếu nhất thanh hàn thái hư” (Đất long xà chọn được đây/ Tình vui thôn dã suốt ngày miên man/ Đôi khi thượng đỉnh núi hoang/ Buông dài một tiếng hú vang lạnh trời).
Thiền sư Lê Mạnh Thát. Ảnh: T.H.
Thiền sư Lê Mạnh Thát, người đã viết lời tựa cho bộ sách “Thơ Thiền cổ điển Việt Nam”, cho rằng: “Phật giáo đặt sự tồn vong của mình trong sự tồn vong của dân tộc. Vì sự tồn vong của dân tộc có liên hệ mật thiết đến sự tồn vong của mỗi cá thể làm nên dân tộc đó. Cho nên, dù mục tiêu cuối cùng của đời sống Phật giáo là sự giải thoát, tức là sự đạt đến tự do tuyệt đối cho mỗi con người, nhưng mục tiêu đó chỉ đạt được nhờ vào mối tương quan với các cá thể khác trong một cộng đồng. Đây là quan điểm duyên sanh của Phật giáo, tức quan điểm cho rằng: Mọi tồn tại chỉ tồn tại trong tương quan với những tồn tại khác. Chính quan điểm duyên sanh cơ bản này giúp người Phật giáo có một cái nhìn bao dung không những với chính mình mà còn đối với những người khác và thế giới quanh mình”.
Độc giả trẻ thưởng thức thơ thiền. Ảnh: T.H.
Triển lãm Thơ Thiền cổ điển Việt Nam không chỉ dành cho người yêu thơ, mà còn góp phần đánh thức niềm tự hào cho người Việt hôm nay về lối sống chan hòa và bản lĩnh hướng thiện trầm tích bao đời của tiền nhân "nhậm vận thịnh suy vô bố úy/ thịnh suy như lộ thảo đầu phô" (lo gì suy thịnh thế gian, thịnh suy như cỏ bên đàng treo sương).