- Tin tức - Hoạt động Hội
- Thơ Thiền cổ điển Việt Nam – nhịp cầu giữa di sản và đương đại
Thơ Thiền cổ điển Việt Nam – nhịp cầu giữa di sản và đương đại
Sáng 16/11/2026, tại trụ sở Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM (81 Trần Quốc Thảo, phường Xuân Hòa), Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam chính thức khai mạc. Không chỉ giới thiệu những giá trị đặc sắc của thơ Thiền trong lịch sử văn học dân tộc, sự kiện còn ghi nhận hành trình hơn hai thập niên của nhà thơ Nguyễn Duy và các cộng sự trong việc bảo tồn, chuyển ngữ và đưa di sản thơ Thiền Việt Nam đến với công chúng trong nước và quốc tế.
.jpg)
Các đại biểu cắt băng khai mạc triển lãm.
Sự kiện do Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM phối hợp với Trường Đại học Văn Lang và nhóm tác giả tổ chức, hướng tới chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, lần đầu tiên được tổ chức trong năm 2026.
Tham dự lễ khai mạc có ông Phan Nguyễn Như Khuê, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM; bà Hồng Kim Ngọc, Trưởng phòng Văn hóa – Văn nghệ, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM; kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu, nguyên Chủ tịch Liên hiệp, Trưởng ban Tổ chức triển lãm; đại diện Trường Đại học Văn Lang; cùng các nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ và đông đảo công chúng yêu mến thi ca.
Đặc biệt, sự kiện có sự hiện diện của hai nhà thơ Nguyễn Duy, Nguyễn Bá Chung – những người đã dành nhiều tâm huyết cho công trình thơ Thiền cổ điển Việt Nam – cùng Giáo sư, thiền sư Lê Mạnh Thát và nhiều nhân sĩ, trí thức.
.jpg)
Hai bộ sách, một hành trình hơn hai thập niên
Trọng tâm của triển lãm là hai tuyển tập Thơ Thiền Lý – Trần và Thơ Thiền Lê – Nguyễn, được biên soạn, chuyển ngữ và trình bày bằng ba ngôn ngữ Hán – Việt – Anh.
Tuyển tập Thơ Thiền Lý – Trần do nhà thơ Nguyễn Duy phối hợp với hai nhà thơ Nguyễn Bá Chung và Kevin Bowen (Hoa Kỳ) biên soạn, biên dịch, được Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn ấn hành năm 2005.
Điểm đặc biệt của công trình là phiên bản độc bản in trên giấy dó truyền thống, kích thước 81 × 111 cm, nặng tới 30 kg. Tại triển lãm, bên cạnh cuốn sách độc bản còn có 30 trang thơ được in trên vải canvas, lồng khung kích thước 60 × 80 cm. Mỗi bài thơ được trân trọng đặt trên một giá đỡ riêng, gồm: bản gốc, bản dịch nghĩa, bản dịch thơ ...
Tiếp nối công trình ấy, tuyển tập Thơ Thiền Lê – Nguyễn do Nguyễn Duy, Nguyễn Bá Chung và nhà thơ Mỹ Sam Hamill phối hợp thực hiện, được Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2019. Triển lãm giới thiệu hình ảnh bìa sách khổ lớn cùng 15 trang thơ được trình bày trên chất liệu canvas.
.jpg)
Điều đáng chú ý là các tác phẩm không chỉ được giới thiệu dưới hình thức văn bản thơ thông thường. Qua nghệ thuật thư pháp, bố cục tạo hình, chất liệu giấy dó và kỹ thuật in hiện đại, mỗi trang thơ trở thành một tác phẩm nghệ thuật thị giác, nơi ngôn từ, đường nét và không gian cùng góp phần chuyển tải tinh thần thiền học.
Đây cũng là nét độc đáo của dự án: đưa thơ cổ ra khỏi giới hạn của những trang sách nghiên cứu để đến gần hơn với công chúng bằng một hình thức thưởng lãm giàu tính nghệ thuật.
Nguyễn Duy – người không ngừng tìm cách đưa thơ đến với công chúng
Trong hành trình hơn hai thập niên của dự án thơ Thiền cổ điển Việt Nam, nhà thơ Nguyễn Duy giữ một vai trò đặc biệt. Cùng với nhà thơ Nguyễn Bá Chung và các cộng sự Hoa Kỳ, ông không chỉ tham gia biên soạn, chuyển ngữ mà còn dành nhiều tâm huyết tìm kiếm những hình thức thể hiện mới, để thơ không chỉ tồn tại trên trang sách mà còn trở thành những tác phẩm có thể trưng bày, thưởng lãm và đối thoại với công chúng.
.jpg)
Trong buổi khai mạc, ở tuổi tám mươi, nhà thơ Nguyễn Duy vẫn hiện diện giữa bạn bè văn nghệ với niềm vui của một người tiếp tục được chứng kiến những đứa con tinh thần của mình đến với công chúng.
Với nhà thơ Nguyễn Duy, đó cũng là sự tiếp nối một hành trình sáng tạo bền bỉ. Nhiều năm qua, dù sức khỏe không còn như trước, thậm chí thường xuyên phải vào cấp cứu tại các bệnh viện, tác giả Tre Việt Nam vẫn miệt mài với những chuyến đi Bắc – Trung – Nam, tổ chức các chương trình trình diễn, triển lãm thơ, thử nghiệm nhiều cách thức độc đáo để đưa thi ca đến gần hơn với đời sống.
Có người từng phác họa những tìm tòi ấy của Nguyễn Duy bằng mấy câu thơ:
Bỏ nhà, đi khắp đó đây
Thơ đem làm lịch, thơ bày nong nia
Thơ in giấy dó, khắc bia...
Ba câu thơ ấy phần nào khái quát một nét riêng trong hành trình sáng tạo của Nguyễn Duy: không bằng lòng để thơ chỉ nằm yên trên trang giấy, mà luôn tìm cách đưa thơ đến với con người qua những hình thức gần gũi, sinh động và giàu tính nghệ thuật.
Những trang thơ Thiền được in trên giấy dó, trên vải canvas, kết hợp với thư pháp và nghệ thuật tạo hình tại triển lãm lần này là một minh chứng sinh động cho tinh thần ấy.
Cũng cần nhấn mạnh rằng, thành quả của dự án là kết quả của sự cộng tác lâu dài giữa những người làm thơ, dịch thuật, nghiên cứu và nghệ thuật tạo hình ở Việt Nam và Hoa Kỳ. Trong đó, sự gắn bó giữa các nhà thơ Nguyễn Duy (Việt Nam) và Nguyễn Bá Chung (Mỹ) là một nhân tố quan trọng, góp phần đưa những giá trị của thơ Thiền Việt Nam vượt qua rào cản ngôn ngữ để đến với bạn đọc quốc tế.
Từ cuộc triển lãm đầu tiên tại TP.HCM năm 2005, các tác phẩm đã được giới thiệu tại nhiều địa phương trong nước và một số quốc gia. Hơn hai mươi năm sau, triển lãm trở lại thành phố nơi khởi đầu hành trình ấy, như một sự tiếp nối đầy ý nghĩa của những nỗ lực gìn giữ và lan tỏa di sản văn học dân tộc.
Thơ Thiền – di sản văn học và chiều sâu tâm hồn dân tộc
.jpg)
Ông Phan Nguyễn Như Khuê, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM phát biểu.
Phát biểu khai mạc, ông Phan Nguyễn Như Khuê nhấn mạnh giá trị đặc biệt của thơ Thiền cổ điển trong kho tàng văn hóa Việt Nam.
Theo ông, thơ Thiền không chỉ thể hiện những suy tư về con người, cuộc đời và con đường tìm kiếm sự an nhiên, giải thoát, mà còn chứa đựng tinh thần yêu nước, thương dân và nhân cách cao đẹp của nhiều danh nhân, trí thức trong lịch sử dân tộc.
Nhận định này gợi mở một cách tiếp cận rộng hơn đối với thơ Thiền Việt Nam.
Thơ Thiền không chỉ là thơ của những người tu hành, cũng không chỉ giới hạn trong việc diễn đạt giáo lý Phật giáo. Trong dòng chảy văn học trung đại, thơ Thiền còn phản ánh mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa đời sống tinh thần với trách nhiệm xã hội, giữa sự giác ngộ cá nhân với vận mệnh đất nước.
Đặc biệt, ở thời Lý – Trần, tư tưởng thiền học có sự gắn bó sâu sắc với đời sống chính trị, văn hóa và tinh thần độc lập dân tộc. Những tác phẩm của các thiền sư, vua quan và trí thức đương thời đã góp phần tạo nên một diện mạo riêng của văn học Việt Nam.
Bởi vậy, việc giới thiệu thơ Thiền cổ điển hôm nay không đơn thuần là tìm về một di sản xa xưa, mà còn là dịp nhận diện những giá trị nhân văn có sức sống lâu dài trong đời sống hiện đại.
Giữa nhịp sống ngày càng gấp gáp, những suy ngẫm về sự tỉnh thức, lòng nhân ái, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và khả năng tự nhìn lại chính mình vẫn mang ý nghĩa thiết thực.
Để di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay
Bên cạnh không gian triển lãm, lễ khai mạc còn có chương trình diễn xướng thơ Thiền với sự tham gia của các nghệ sĩ chuyên nghiệp.
NSND Lê Tiến Thọ và NSND Vũ Thúy Ngàn đã thể hiện các tác phẩm của những thiền sư, danh nhân như Đỗ Pháp Thuận, Trần Nhân Tông, Chân Nguyên... góp phần đưa tiếng thơ của tiền nhân đến với người nghe bằng một hình thức biểu đạt sinh động.
.jpg)
NSND Lê Tiến Thọ và NSND Vũ Thúy Ngàn thể hiện một số tác phẩm thơ Thiền.
Một điểm đáng chú ý khác là sự tham gia của Trường Đại học Văn Lang trong việc tổ chức sự kiện. Theo TS. Lương Thị Phương Nhi - Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Văn Lang, việc giới thiệu thơ Thiền cổ điển không chỉ nhằm tạo điều kiện cho giảng viên, sinh viên tiếp cận các tác phẩm văn học có giá trị, mà còn góp phần thực hiện trách nhiệm của cơ sở giáo dục đại học trong việc gìn giữ, kế thừa và lan tỏa di sản văn hóa dân tộc.
Trong khuôn khổ Tuần lễ, ngày 17/11 dự kiến diễn ra tọa đàm với chủ đề “Thơ Thiền cổ điển trong tiến trình lịch sử văn hóa dân tộc”, quy tụ các nhà nghiên cứu, giảng dạy và những người quan tâm đến văn học, lịch sử, văn hóa.
Triển lãm kéo dài đến hết ngày 21/11/2026, mở cửa tự do trong giờ hành chính tại trụ sở Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM.
Có thể nói, ý nghĩa của Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam không chỉ nằm ở việc giới thiệu hai công trình sách có giá trị, mà còn ở cách thức kết nối di sản văn học với công chúng đương đại.
Từ những câu thơ được sáng tác cách đây nhiều thế kỷ, qua công sức sưu tầm, biên soạn, chuyển ngữ và sáng tạo hình thức thể hiện của những người làm văn học nghệ thuật hôm nay, thơ Thiền Việt Nam tiếp tục có thêm đời sống mới.
Và có lẽ, đó cũng là một cách thiết thực để gìn giữ di sản: không chỉ bảo tồn những gì cha ông để lại, mà còn làm cho những giá trị ấy tiếp tục được đọc, được cảm nhận, được đối thoại và lan tỏa trong đời sống hôm nay.
MỘT SỐ HÌNH ẢNH VỀ BUỔI KHAI MẠC CUỘC TRIỂN LÃM
.jpg)
Nhà thơ Nguyễn Bá Chung (từ Hoa Kỳ)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Bài và ảnh: Nguyên Hùng