Cần phải làm gì, làm như thế nào để khơi dậy sức sáng tạo của những người sáng tác trẻ; để tạo môi trường nuôi dưỡng họ trở thành lực lượng sáng tác chuyên nghiệp?

Đất nước ta đang bước vào một kỷ nguyên mới với sự chuyển mình mạnh mẽ. Trong bước tiến chung ấy, văn học nghệ thuật chúng ta không đứng ngoài cuộc mà trái lại càng phải xác định rõ vai trò, trách nhiệm để hoàn thành sứ mệnh lớn lao, là vừa gìn giữ bản sắc, vừa khơi nguồn sáng tạo, đồng hành cùng dân tộc kiến tạo nên một tương lai tốt đẹp.

Trong bài phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc Tổng kết 50 năm nền Văn học nghệ thuật Việt Nam sau ngày thống nhất đất nước, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Nguyễn Trọng Nghĩa đặc biệt nhấn mạnh: “Văn học nghệ thuật có đóng góp quan trọng, tạo nên sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam trong quá trình đất nước đổi mới, hội nhập và phát triển ngày càng sâu rộng đối với thế giới”;“Thông qua các tác phẩm, đội ngũ văn nghệ sĩ chính là người đã ươm trồng hạt giống về cái đẹp và lòng nhân ái và sự nhân văn cao cả, gìn giữ và thổi bùng lên ngọn lửa của truyền thống yêu nước, niềm tự hào dân tộc, niềm tự tin, khát vọng phát triển đất nước phồn vinh và hạnh phúc” và “Mỗi văn nghệ sĩ, mỗi tác phẩm văn học nghệ thuật chân chính sẽ góp phần bồi đắp xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới; từ đó mở ra cánh cửa tương lai tươi sáng của dân tộc ta”.

Ảnh minh họa. Nguồn internet

Chúng ta vinh dự, tự hào khi những giá trị nội sinh của văn học nghệ thuật được phát huy và được nhìn nhận. Có thể khẳng định, nửa thế kỷ qua, văn học nghệ thuật vẫn luôn phát triển mạnh mẽ; đội ngũ văn nghệ sĩ không ngừng lớn mạnh. Trong đó, lực lượng sáng tác trẻ - những người vừa kế thừa tinh hoa truyền thống, vừa có sự nhạy bén với thời đại, đã và đang dần trở thành trụ cột mới của văn học nghệ thuật, của nền văn hóa mới. Song với những tỉnh miền núi như Yên Bái- Lào Cai chúng tôi thì việc phát triển lực lượng sáng tác trẻ vẫn còn nhiều điều trăn trở.

Một trong những thực tiễn dễ nhận thấy ở hầu hết các tỉnh trong cả nước chứ không riêng các tỉnh miền núi chính là việc “thiếu” và “yếu” đội ngũ sáng tác trẻ, nhất là tác giả trẻ là người dân tộc thiểu số. Người trẻ vốn đã bận rộn với nhiều nghĩa vụ như học tập, công tác, mưu sinh, ít có điều kiện quan tâm đến văn học, nghệ thuật. Đó là chưa kể đến giới trẻ ngày nay có nhiều cơ hội tiếp cận với những loại hình văn hóa, nghệ thuật mới mẻ, đa dạng, hiện đại, sôi động, hấp dẫn nên ít còn hứng thú với văn học, nghệ thuật truyền thống, làm vùi lấp đi nhiệt huyết và niềm đam mê sáng tạo cho dù có khả năng sáng tác. Cũng chính bởi vậy mà việc tìm kiếm, phát triển đội ngũ sáng tác trẻ càng trở nên khó khăn. Cũng như nhiều tỉnh thành trong cả nước, cả hai Hội chúng tôi (Hội Liên hiệp VHNT Yên Bái và Hội VHNT tỉnh Lào Cai trước khi sáp nhập) đã rất nỗ lực trong việc phát hiện, bồi dưỡng, song lực lượng sáng tác trẻ vẫn là con số rất khiêm tốn. Trong tổng số gần 300 hội viên của Hội thì hội viên ở độ tuổi trên 70 tuổi đã chiếm tới 1/3, trong khi đó hội viên dưới 40 tuổi chỉ chiếm chưa đến 1/10. Sự già hóa ở đội ngũ văn nghệ sĩ đã gióng lên hồi chuông báo động, thôi thúc mạnh mẽ các hoạt động “chiêu hiền đãi sĩ” để xây dựng, phát triển đội ngũ sáng tác trẻ cho VHNT của tỉnh.

Nhiều năm nay, ngoài việc tổ chức các cuộc thi sáng tác, giải thưởng về văn học nghệ thuật, tổ chức các cuộc triển lãm, hội thảo, tọa đàm; những chuyến thực tế… tạo và mở rộng sân chơi, cổ vũ, động viên văn nghệ sĩ hăng say sáng tạo; Hội cũng dành nhiều tâm huyết, tổ chức nhiều hoạt động dành riêng cho giới trẻ. Từ năm 2011, Yên Bái chúng tôi có lẽ là đơn vị đầu tiên và duy nhất trong cả nước xuất bản ấn phẩm Văn nghệ vùng cao. Đây là ấn phẩm phục vụ việc nghiên cứu, sưu tầm văn hoá, văn học nghệ thuật về đề tài dân tộc miền núi trong tỉnh nhằm bảo tồn và phát triển văn hoá, văn học nghệ thuật của các dân tộc; tuyên truyền các chủ trương đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước tới đồng bào các dân tộc vùng cao; đồng thời cũng là một diễn đàn dành cho những người sáng tác bằng tiếng nói, chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Đặc biệt hướng tới nhóm đối tượng tác giả trẻ, không chỉ nỗ lực trong việc đưa tác phẩm đến với bạn đọc trẻ ở các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, Hội còn tổ chức nhiều hoạt động nhằm khuyến khích sáng tạo như: Phối hợp với Tỉnh đoàn Thanh niên xuất bản tập “Sáng tác trẻ Yên Bái”, “Vì trẻ thơ”; phối hợp với các nhà trường tổ chức nhiều cuộc tọa đàm về chuyên đề “Văn học với nhà trường”; tổ chức nhiều trại sáng tác VHNT dành cho giáo viên và học sinh ngành giáo dục, trại sáng tác văn học trẻ cho các cây bút trẻ trên địa bàn tỉnh, mở các lớp bồi dưỡng sáng tác trẻ ở các chuyên ngành trong nhiều năm liền; thậm chí còn tổ chức đưa các em nhỏ người dân tộc thiểu số ở vùng cao Mù Cang Chải tham gia vào Chương trình “Ký họa mùa vàng Mù Cang Chải” (năm 2020)…

Qua những nỗ lực trong việc tìm kiếm, bồi dưỡng để phát triển đội ngũ kế cận, chúng tôi nhận thấy rằng, dù là trước kia, hiện nay hay sau này, chúng ta không hề thiếu những người trẻ yêu văn học, nghệ thuật. Từ những em học sinh vùng cao cho đến các cán bộ trẻ hay người dân ở các ngành nghề vẫn luôn có những người yêu thích, đam mê sáng tác. Nhiều người vẫn âm thầm làm thơ, viết truyện, vẽ tranh, hay ngay cả những bạn trẻ làm tiktoker chân chính, họ đều đang miệt mài sáng tạo để ghi lại, để quảng bá hình ảnh, bản sắc văn hóa và gửi gắm khát vọng đổi mới quê hương vùng cao. Chỉ là, họ viết chưa tới, làm chưa tới vì chưa được phát hiện, chưa được đào tạo, bồi dưỡng bài bản và chưa có điều kiện, cơ hội để phát triển.

Vậy, cần phải làm gì, làm như thế nào để khơi dậy sức sáng tạo của những người sáng tác trẻ; để tạo môi trường nuôi dưỡng họ trở thành lực lượng sáng tác chuyên nghiệp?

Những năm qua, các trại sáng tác trẻ, các lớp bồi dưỡng sáng tác văn học, nghệ thuật được tổ chức tại Yên Bái, Lào Cai đã phần nào tạo nên môi trường và sự hứng khởi ban đầu cho các tác giả trẻ; những ấn phẩm như Văn nghệ Yên Bái vùng cao đã trở thành “vùng đất tốt” cho các cây bút viết bằng tiếng dân tộc và ngành giáo dục cũng đã có những bước đi tiên phong, có hiệu quả trong việc đưa văn học địa phương vào giảng dạy chính khóa, xây dựng chương trình “Địa phương học” có thời lượng riêng cho văn học dân tộc và miền núi.

Tuy chưa đủ song đây là những hoạt động, cách làm đúng, cần được tiếp tục đầu tư triển khai theo cả chiều sâu lẫn quy mô tổ chức. Và để làm tốt hơn nữa công tác phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ sáng tác trẻ, để lực lượng này thực sự phát triển, cá nhân tôi cho rằng thời gian tới Lào Cai chúng tôi nói riêng và mỗi địa phương cần có những phương án, kế hoạch chủ động, dài hơi hơn như: Tổ chức nhiều hơn các cuộc thi sáng tác, trại sáng tác trẻ, kết hợp đi thực tế sáng tác tại vùng cao; tổ chức các hoạt động kết nối giữa các tác giả trẻ với các văn nghệ sĩ giàu kinh nghiệm (bằng cách mở các lớp bồi dưỡng hoặc tổ chức các cuộc hội thảo, tọa đàm); Tổ chức các hoạt động quảng bá tác phẩm theo hướng thích ứng với người trẻ, mở rộng diễn đàn văn học nghệ thuật địa phương trên tạp chí, các nền tảng số, sàn đọc số để người trẻ có không gian thể hiện và kết nối. Cuối cùng, nếu có thể, chúng ta nên xây dựng một quỹ hỗ trợ sáng tác dành riêng cho các sáng tác trẻ. Đây không chỉ là tạo điều kiện cho các tác giả trẻ công bố, giới thiệu được tác phẩm của mình, mà còn là nguồn động viên, khích lệ cho các tác giả trẻ có động lực sáng tác.

Trong bài phát biểu tại Hội nghị gặp mặt đại biểu văn nghệ sĩ ngày 30/12/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh ba trụ cột cơ bản để xây dựng nền văn học nghệ thuật dưới sự lãnh đạo của Đảng xứng tầm trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. một trong ba trụ cột đó chính là “Xây dựng đội ngũ văn nghệ sỹ thật sự là những chiến sỹ cách mạng kiên trung trên mặt trận văn hóa tư tưởng của Đảng”. Tổng Bí thư yêu cầu chúng ta phải tập trung xây dựng đội ngũ văn nghệ sỹ có tư tưởng lành mạnh, lập trường đúng đắn, trung thành với lý tưởng của Đảng, gắn bó máu thịt với vận mệnh của dân tộc, với sự nghiệp đổi mới, với đời sống lao động sản xuất của nhân dân, hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân; có ý thức sâu sắc về sứ mệnh, thiên chức nghệ thuật cao cả; có tác phong làm việc đúng đắn, có đạo đức trong sáng, chịu đựng được gian khổ, chất phác; chống xa rời quần chúng, xa rời thực tế, xa rời chính trị, xa rời lao động; luôn trau dồi tư tưởng chính trị, quan điểm lập trường cách mạng, tri thức, vốn sống, vốn hiểu biết; có khát vọng, hoài bão lớn về sự sáng tạo, dám đổi mới, sắc bén, mạnh mẽ, nhiệt huyết trong miêu tả, ca ngợi cũng như phê bình; tích cực thâm nhập, không ngừng đi sâu nắm bắt thực tiễn, phản ánh chân thực mọi góc cạnh cuộc sống, nhất là những chủ đề phục vụ mục tiêu xây dựng đất nước ngày càng phát triển, phồn thịnh, vì cuộc sống ấm no, hạnh phúc của nhân dân theo đúng chủ trương của Đảng. Văn nghệ sỹ phải không ngừng bám sát nhịp sống, hơi thở của nhân dân, hòa mình cùng đất nước, dám đi vào những vấn đề gai góc, phức tạp, nhạy cảm của cộng đồng, đến với vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, biên cương, hải đảo, phát hiện và phản ánh những nhân tố mới, cách làm hay, những vấn đề mới nảy sinh trong cuộc sống, tham gia tích cực và có trách nhiệm vào các nhiệm vụ của xã hội. Vốn sống của văn nghệ sĩ phải vươn ra khắp mọi miền Tổ quốc; phải đập cùng nhịp đập trái tim của Tổ quốc.

Đội ngũ sáng tác trẻ không chỉ là lớp kế cận của văn nghệ sĩ mà còn là nòng cốt, là trụ cột của văn học nghệ thuật cả trong hiện tại và tương lai. Bởi vậy, để xây dựng được đội ngũ văn nghệ sĩ thật sự là những chiến sỹ cách mạng kiên trung trên mặt trận văn hóa tư tưởng của Đảng như Tổng Bí thư mong muốn thì ngay từ hôm nay, chúng ta cần xây dựng, bồi đắp, nuôi dưỡng được một đội ngũ sáng tác trẻ thực sự tài năng. Khơi dậy sức sáng tạo trong lực lượng sáng tác trẻ ở miền núi không phải là việc dễ làm và có thể làm trong một sớm một chiều, nhưng nếu làm tốt, chúng ta sẽ tạo dựng được nguồn lực phát triển bền vững cho văn học nghệ thuật; khơi lên những kỳ vọng rằng lớp trẻ ở miền núi có thể trở thành một phần của lực lượng tiên phong trong sáng tạo văn học nghệ thuật thời kỳ mới; chúng ta sẽ có một thế hệ văn nghệ sĩ thực sự làm nên tầm vóc, đưa sự nghiệp văn học nghệ thuật phát triển mạnh mẽ, tự tin cùng đất nước tiến vào kỷ nguyên mới.

*Bài viết được khai thác từ tham luận tại Hội thảo " PHÁT HUY SỨC MẠNH CỦA VĂN HỌC NGHỆ THUẬT, CÙNG ĐẤT NƯỚC TIẾN VÀO KỶ NGUYÊN MỚI”

Nguyễn Thị Tâm/Báo Văn Nghệ