Với sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới và công nghệ mới, những thay đổi lớn đã diễn ra trong cách sáng tác và đọc văn học. Đặc biệt là sự phổ biến của văn học trực tuyến và đọc điện tử, đã làm thay đổi rất nhiều cấu trúc và hệ sinh thái văn học truyền thống. Trong cuộc cách mạng thông tin và truyền thông sâu rộng này, văn học thời đại số sẽ đứng trước những cơ hội và thách thức mới.

Từ các trang web văn học trực tuyến vào đầu thế kỷ mới đến các phương tiện truyền thông cá nhân thuộc sở hữu của tất cả mọi người trong thời đại Internet di động, các nền tảng trực tuyến này trao quyền cho các nhóm xã hội khác nhau để tạo ra và phổ biến văn học. Từ góc độ cấu trúc quyền lực truyền thông, sự thay đổi mang tính cách mạng nhất của Internet đối với văn học không nằm ở việc tạo ra những hình thức văn học và nghệ thuật “cổ điển” mới, mà nằm ở quá trình dân chủ hóa và xã hội hóa quyền lực sáng tạo văn học và truyền thông.

Việc viết và đăng các văn bản trên web càng được tạo điều kiện thuận lợi hơn bởi các hệ thống quản lý nội dung hoặc bởi một số blog nhất định. Do đó, việc trở thành một tác giả trở nên dễ dàng hơn. Trên web, độc giả cũng thường được mời tương tác thông qua phần bình luận do đó khoảng cách giữa tác giả và độc giả được rút ngắn. Các hình thức văn học kỹ thuật số đang nhân lên và làm phát sinh các hoạt động khác nhau như: blog của tác giả, diễn đàn viết...

Vấn đề tiến thoái lưỡng nan hiện nay của văn học trực tuyến không nằm ở việc liệu mô hình này có thể tạo ra các tác phẩm văn học "hay" hay không, mà là liệu việc sản xuất và phổ biến văn hóa mạng này có làm tan biến cấu trúc truyền thông mạng phi tập trung ban đầu hay không? Đây là nghịch lý về sự sống còn của văn học trong thời đại số: khi Internet trao quyền cho nhiều người viết hơn, văn học cuối cùng bị vốn văn hóa độc chiếm, ngày càng bị đồng nhất hóa; tuy nhiên, giá trị nghệ thuật của văn chương đang bị mai một.

Với lợi ích thương mại khổng lồ, các nhà văn trên Internet là những tác giả cực kỳ siêng năng. Họ có ý thức định vị mình. Nếu nói rằng cơ chế sản xuất văn học theo định hướng thị trường đã dẫn đến tâm lý chủ quan của các tác giả tự thu mình lại, thì công nghệ truyền thông mới luôn thay đổi đã thực sự "hạ thấp tay nghề" của một bộ phận không nhỏ tác giả và thu nhỏ họ thành " công nhân tri thức trong xã hội thông tin”. Điều khiến văn học rơi vào khủng hoảng chính là sự “xa lánh” con người bởi Internet dưới tác động của tư bản, tức là việc sử dụng logic truyền thông, logic công nghệ, logic thị trường để triệt tiêu vai trò tích cực của “con người” trong sáng tạo và đọc văn học.

Mặc dù sự phát triển của công nghệ kỹ thuật số và phương tiện truyền thông đã được giải phóng theo nhiều cách, nhưng nó cũng dẫn đến sự tích lũy thông tin khổng lồ và sự phân tán ý tưởng và suy nghĩ trong bối cảnh kỹ thuật số. Các nhà văn nên nhận thức được tầm quan trọng và tính cấp bách mà họ cần quản lý di sản kỹ thuật số của mình và nên kiểm soát các tài sản kỹ thuật số của họ: văn bản điện tử, dữ liệu kỹ thuật số và tài liệu.

Vì công nghệ và phương tiện truyền thông không ngừng phát triển, thế giới văn học viết cũng trở thành câu chuyện về các tác phẩm văn học kỹ thuật số ra đời đang được tạo ra một cách rõ ràng như một tác phẩm văn học để được tiêu thụ và tương tác thông qua máy tính, các thiết bị khác và Internet. Mọi phương tiện mới và mọi công cụ mới đã thay đổi nghệ thuật viết và thay đổi chính văn bản, từ bút chì và báo in sang máy đánh chữ và máy tính. Tất cả chúng đều yêu cầu các tác giả học cách tin tưởng chúng, khám phá những thể loại mới và cách thực hành mới, đồng thời tìm ra những cách thức mới để đánh giá những loại văn bản này.

Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa gần như hoàn toàn kỹ thuật số, trong đó hầu hết nội dung được tạo và lưu trữ ở dạng kỹ thuật số. Trong một nền văn hóa như vậy, điều quan trọng là các nhà văn phải làm quen với khái niệm về di sản văn học kỹ thuật số và tất cả những mối quan tâm và sự tham gia mà nó bao hàm.

Bảo tồn tài liệu điện tử và đảm bảo tính sẵn có của nó trong môi trường kỹ thuật số là điều cần thiết để cải thiện văn hóa, đó là lý do tại sao các tác giả cần quan tâm đến việc xác định các khả năng và điều kiện để bảo tồn và truy cập lâu dài các tác phẩm văn học của mình. Nhà văn phải theo kịp và làm quen với công nghệ và phương tiện truyền thông trong lĩnh vực công việc của mình và sử dụng nó trong sáng tạo, như một phương tiện để vận động cho tác phẩm và đưa nó đến với độc giả.

Viết trên giấy cũng vẫn là một thói quen vì nó dường như cho phép họ tạo ra các bản phác thảo mà họ quản lý tốt hơn so với các tệp kỹ thuật số và việc mang theo giấy và bút vẫn thực tế hơn là mang theo máy tính luôn yêu cầu phần cứng và điện. Tuy nhiên, hầu hết đều đồng ý rằng một khi các yêu cầu này được đáp ứng, tốc độ của máy tính sẽ mang lại lợi thế mà giấy không thể cạnh tranh được. Nhưng đôi khi cầm bút trên tay và viết ý tưởng ra giấy vẫn nhanh hơn nhiều so với khởi động máy tính. Đây là lý do tại sao nó phổ biến ở những người viết để thực hiện một số công việc của họ trên giấy, chẳng hạn như giai đoạn đầu của việc tạo ra một tác phẩm văn học, hoặc phác thảo cốt truyện, nhân vật hoặc mối quan hệ của họ.

Với công nghệ kỹ thuật số và mạng internet, những tư liệu được lưu trữ sâu trong bảo tàng và không thể nhìn thấy bình thường giờ đây có thể được truy cập từ mọi nơi trên thế giới. Ngoài ra, các hình thức đầu ra cũng đã đa dạng hóa, chẳng hạn như truy cập mở vào thông tin học thuật và blog của các nhà nghiên cứu trên Internet, đã trở nên quen thuộc với những người bình thường.

Văn học rất quan trọng đối với những người trẻ quen với việc nhắn tin thông tin trên máy tính và điện thoại di động, do đó thói quen đọc sách sẽ không bao giờ mất đi. Trong thời đại kỹ thuật số, các cá nhân có thể dễ dàng truyền thông tin và một số lượng người không xác định có thể truy cập thông tin đó. Do đó, mọi người có thể thu thập thông tin mà không cần dựa vào việc phổ biến thông tin bằng các phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình và báo chí, và có thể phổ biến ý kiến về thông tin đó cho một số lượng người không xác định.

Văn học kỹ thuật số khác với văn học truyền thống ở chỗ trong văn học kỹ thuật số, cũng như trong tất cả các thể loại văn bản thử nghiệm, trọng tâm không tập trung nhiều vào nội dung mà tập trung vào chính ngôn ngữ với tư cách là chất liệu. Văn học kỹ thuật số chủ yếu không tìm cách bày tỏ cảm xúc hoặc ý kiến của ai đó, mà để tạo ra một tác phẩm nghệ thuật dựa trên lý thuyết và thử nghiệm.

Có thể khẳng định rằng, xét về khía cạnh đọc viết, văn học số, bằng đặc tính riêng của nó, tạo ra sự thay đổi các tham số áp đặt cách đọc mang tính thử nghiệm, phân tán, rời rạc và phi tuyến tính như thực hành sáng tạo. Tất cả những gì tác động đến cách hiểu mới về tác phẩm văn học đều tác động đến cách đọc, đến thực tiễn đọc và đến quan niệm của chính nó với tư cách là nghệ thuật. Nếu chúng ta hiểu được tính độc đáo của tác phẩm kỹ thuật số, thì không có yếu tố nào, sáng tạo hay kỹ thuật ở phía sau, mà tạo thành một tổng thể văn bản - trong đó từ ngữ không nhất thiết phải chiếm ưu thế. Đó là sự khác biệt với cách đọc truyền thống.

GS. Nguyễn Lân Dũng

Nguồn: Báo Đại Đoàn Kết