(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt văn học trước một phép thử giữa máy móc và con người sáng tác. Nhiều quan điểm cho rằng máy móc có thể tạo ra ngôn từ, nhưng điều làm nên giá trị của văn chương vẫn là tư tưởng, cảm xúc và trách nhiệm của người cầm bút. Để làm rõ hơn phẩm chất và trách nhiệm của nhà văn trước bạn đọc nói riêng, nền văn học nói chung, Văn nghệ đã có cuộc trao đổi với nhà văn Phạm Vân Anh xung quanh vấn đề bạn đọc quan tâm.

Nhà văn Phạm Vân Anh

- Trong kỷ nguyên số, khi AI và mạng xã hội có thể tạo ra lượng thông tin khổng lồ chỉ trong vài giây, điều gì khiến văn học vẫn giữ được giá trị không thể thay thế?

Nhà văn Phạm Vân Anh:

Đây là câu hỏi chạm đến bản chất của văn học trong thời đại hôm nay. Chúng ta đang sống trong một thế giới mà thông tin được tạo ra và lan truyền với tốc độ chưa từng có. Chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh, mỗi người có thể tiếp cận hàng nghìn tin tức, hình ảnh, video hay những luồng quan điểm khác nhau mỗi ngày. AI thậm chí còn có thể tạo ra văn bản chỉ trong vài giây. Trong bối cảnh đó, nhiều người đặt câu hỏi liệu văn học có còn giữ được vị trí như trước.

Theo tôi, câu trả lời là có. Nhưng giá trị của văn học không nằm ở tốc độ, mà ở chiều sâu.

Thông tin giúp con người biết một sự việc diễn ra như thế nào. Truyền thông có thể tạo nên những hiệu ứng cảm xúc rất mạnh trong một thời điểm nhất định. Còn văn học lại giúp con người đi sâu vào bản chất của đời sống, khám phá thế giới nội tâm, những khát vọng, trăn trở, niềm vui và nỗi đau của con người.

Điều quan trọng hơn cả là văn học bồi đắp năng lực thấu cảm. Khi đọc một tác phẩm, người đọc không chỉ tiếp nhận tri thức mà còn đồng hành cùng nhân vật, cùng tác giả trải qua những số phận, những lựa chọn và những xung đột của cuộc sống. Chính quá trình ấy giúp mỗi người đối thoại với chính mình, nhìn lại hệ giá trị mà mình đang theo đuổi và hiểu sâu hơn về con người.

Trong thời đại số, khi mỗi ngày chúng ta tiếp nhận quá nhiều dữ liệu nhưng lại có quá ít thời gian để chiêm nghiệm, văn học càng trở thành một khoảng lặng cần thiết. Công nghệ có thể thay đổi phương thức tiếp nhận tri thức, nhưng không thể thay thế nhu cầu được suy ngẫm, được đồng cảm và được nuôi dưỡng đời sống tinh thần. Đó chính là giá trị bền vững của văn học.

Có quan điểm cho rằng thời đại thuật toán đang ưu ái những nội dung gây chú ý hơn là những giá trị cần sự chiêm nghiệm. Nhà văn có đồng tình với quan điểm này không, và nếu có thì thách thức đặt ra với nhà văn hiện nay là gì?

Nhà văn Phạm Vân Anh:

Đó là một thực tế mà chúng ta phải nhìn nhận. Trong môi trường truyền thông hiện nay, những nội dung tạo cú sốc cảm xúc, gây tranh cãi hoặc đánh mạnh vào tâm lý đám đông thường có lợi thế lan truyền hơn những giá trị cần thời gian để cảm nhận.

Nhưng tôi không cho rằng vì thế mà nhà văn trở nên yếu thế.

Văn học và truyền thông đại chúng không thực hiện cùng một chức năng. Một thông tin có thể tạo nên sự chú ý trong vài giờ hoặc vài ngày, nhưng cũng rất nhanh bị thay thế bởi những thông tin khác. Trong khi đó, một tác phẩm văn học có giá trị có thể đồng hành với nhiều thế hệ bạn đọc, bởi điều nó lưu giữ không phải là sự kiện, mà là tư tưởng, cảm xúc và những giá trị nhân văn.

Nếu coi thuật toán là cuộc đua về tốc độ thì nhà văn không nên bước vào cuộc đua ấy. Sức mạnh của văn học chưa bao giờ nằm ở khả năng tạo ra hiệu ứng truyền thông lớn nhất, mà ở khả năng tác động lâu dài đến nhận thức và nhân cách con người.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu mới đối với người cầm bút. Nhà văn không thể đứng ngoài công nghệ hay chuyển đổi số. Chúng ta cần chủ động tiếp cận độc giả bằng những phương thức hiện đại hơn, tận dụng các nền tảng số để lan tỏa tác phẩm. Nhưng thích ứng không có nghĩa là chạy theo thị hiếu nhất thời hay đánh đổi giá trị nghệ thuật để đổi lấy sự chú ý. Khi văn học đánh mất chiều sâu của mình thì cũng đánh mất lợi thế lớn nhất của mình.

- Trước sự phát triển của MXH, khoảng trống lớn nhất trong đời sống tinh thần của người trẻ hôm nay là gì và văn học có thể góp phần lấp đầy khoảng trống ấy như thế nào?

Nhà văn Phạm Vân Anh:

Tôi nghĩ rằng người trẻ hôm nay không thiếu thông tin, mà thiếu những khoảng lặng để suy ngẫm.

Các em có điều kiện tiếp cận tri thức rộng lớn hơn bất cứ thế hệ nào trước đây. Nhưng đồng thời cũng phải đối diện với một dòng chảy thông tin liên tục, khiến con người rất dễ bị cuốn theo những cảm xúc tức thời và khó có thời gian đối thoại với chính mình.

Văn học không thể thay thế giáo dục, cũng không thể thay thế gia đình hay xã hội trong việc hình thành nhân cách. Nhưng văn học có một khả năng rất riêng, đó là giúp con người sống chậm lại để hiểu mình, hiểu người và hiểu cuộc đời.

Một tác phẩm hay không chỉ kể một câu chuyện. Nó còn mở ra những câu hỏi về lẽ sống, về trách nhiệm, về tình yêu quê hương, về lòng nhân ái và khát vọng cống hiến. Những giá trị ấy không tạo nên hiệu ứng ngay lập tức, nhưng lại âm thầm hình thành bản lĩnh và sức đề kháng tinh thần trước những tác động tiêu cực của môi trường số.

Tôi cho rằng đây cũng là vai trò đặc biệt của văn học trong việc xây dựng con người Việt Nam hiện đại: không chỉ giàu tri thức, mà còn có chiều sâu văn hóa, có năng lực phản biện, có lòng nhân ái và biết giữ gìn những giá trị cốt lõi của dân tộc.

- Nếu chỉ được chọn một phẩm chất quan trọng nhất để giữ gìn trước sức ép của AI, thuật toán và mạng xã hội, bà sẽ chọn điều gì? Vì sao?

Nhà văn Phạm Vân Anh:

Nếu chỉ được chọn một điều, tôi sẽ chọn hai chữ trung thực.

Trước hết là trung thực với cuộc sống. Nhà văn có thể hư cấu, có thể sáng tạo bằng trí tưởng tượng của mình, nhưng tác phẩm chỉ có sức sống khi bắt nguồn từ sự thấu hiểu con người và những rung động chân thành.

Quan trọng không kém là trung thực với chính mình. Người viết hôm nay có nhiều cơ hội hơn bao giờ hết để tiếp cận công chúng, nhưng cũng phải đối diện với sức ép rất lớn từ thị hiếu, lượt xem, lượt tương tác hay những xu hướng đang thịnh hành. Nếu quá bận tâm đến việc tạo nên một hiện tượng truyền thông, người cầm bút rất dễ đánh mất tiếng nói riêng và đánh mất trách nhiệm xã hội của mình.

Tôi nghĩ người viết hoàn toàn có thể đổi mới cách biểu đạt, tận dụng công nghệ và thích ứng với môi trường truyền thông hiện đại. Nhưng có một điều không nên thay đổi, đó là lương tri nghề nghiệp.

Bởi xét đến cùng, công nghệ chỉ có thể giúp một tác phẩm được biết đến nhanh hơn, chứ không thể tạo ra giá trị nội tại của tác phẩm. Điều quyết định sức sống lâu dài của văn học vẫn là những tư tưởng có giá trị, những phát hiện mới về con người và cuộc sống, cùng những rung động thẩm mỹ chân thực.

Công nghệ sẽ còn tiếp tục thay đổi. Thuật toán sẽ tiếp tục thay đổi. Thói quen tiếp nhận văn hóa của công chúng cũng sẽ thay đổi. Nhưng con người ở bất kỳ thời đại nào cũng cần những tác phẩm giúp họ hiểu hơn về chính mình, nuôi dưỡng niềm tin vào cái đẹp, vào lòng nhân ái và những giá trị bền vững.

Vì vậy, tôi tin rằng nếu người cầm bút giữ được sự trung thực trong sáng tạo, giữ được tình yêu con người và ý thức trách nhiệm với xã hội thì văn học vẫn sẽ luôn tìm được con đường của mình. Bởi điều làm nên sức mạnh của nhà văn chưa bao giờ là sự ồn ào, mà là khả năng âm thầm kiến tạo chiều sâu tinh thần và góp phần gìn giữ những giá trị cốt lõi của dân tộc trong mọi biến động của thời đại. 

- MXH bùng nổ ở Việt Nam quanh những năm 2017, và cho đến năm 2020 hay thậm chí gần đây, MXH vẫn từng tạo ra điểm gặp gỡ hấp dẫn để bạn đọc, người viết gặp gỡ nhau. Tại sao thời điểm này lại không như thế nữa?

Nhà văn Phạm Vân Anh:

Nhìn lại khoảng thời gian từ năm 2017 đến 2020, chúng ta thấy được mạng xã hội ở Việt Nam thực sự là cầu nối người viết và người đọc có thể kết nối với nhau không chỉ qua trang sách mà còn tìm thấy nhau, tương tác với nhau giữa những con người bằng xương, bằng thịt qua không gian mạng. Trước sự mới mẻ của nền tảng công nghệ, của các thuật toán đề xuất… người ta sẵn sàng dành thời gian để đọc hết một bài dài, để bình luận, tranh luận và tiếp tục cuộc đối thoại. Chính những cuộc đối thoại ấy đã nuôi dưỡng cộng đồng, nuôi dưỡng niềm tin rằng phía bên kia màn hình luôn có những con người thật đang lắng nghe và chia sẻ.

Còn hiện nay, không phải mạng xã hội hôm nay đã đánh mất sức hấp dẫn, mà là nó đã thay đổi bản chất, dần chuyển từ một không gian kết nối sang một cỗ máy phân phối nội dung. Ngày càng có nhiều hơn những nền tảng ưu tiên giữ chân người dùng bằng những video ngắn, có tác động trực tiếp, nhan hơn, mạnh hơn về cảm xúc. Người ta lướt nhiều hơn đọc, phản ứng nhiều hơn suy ngẫm. Cùng với đó, chính người dùng cũng thay đổi từ chủ thể khám phá, thưởng thức, suy ngẫm sang chủ thể  sáng tạo nội dung thì vấn đề đặt ra ở đây không còn là vai trò của tác giả, chất lượng  của tác phẩm mà là sự chú ý của người đọc. Giữa hàng ngàn tiếng nói cùng cất lên, hàng triệu sản phẩm được xuất bản trên các trang cá nhân trong một ngày thì việc lắng nghe nhau, đọc tác phẩm của nhau trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên tôi vẫn tin rằng, dù mạng xã hội và hành vi tham gia mạng  xã hội có thay đổi đến đâu, nếu người viết còn đủ kiên nhẫn để viết điều mình thực sự tin, và người đọc còn đủ bình tâm để dừng lại trước một trang viết thì họ sẽ tìm thấy nhau, dù ở bất cứ không gian nào.

PV.