Hoàng Mai Linh (thể hiện)

Nhà văn Phùng Văn Khai: Thưa nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn, thưa Đại tá - nhà văn Đặng Việt Thủy. Hôm nay tôi mời các anh đến vì có một câu chuyện về văn hóa lịch sử. Hội đồng họ Phùng Việt Nam với Hội Khoa học lịch sử Việt Nam đang chuẩn bị hồ sơ để đề xuất danh nhân văn hóa thế giới cho Trạng bùng Phùng Khắc Khoan (1528-2028). Đây là một công việc mà theo tôi là rất cần thiết. Với họ Phùng, chúng tôi đã tham gia tổ chức nhiều cuộc hội thảo khoa học toàn quốc, trong đó riêng cụ Phùng Khoắc Khoan có hai cuộc hội thảo đã diễn ra tại Thạch Thất (Hà Tây cũ). Hội thảo lần thứ nhất có các cụ Bùi Duy Tân, cụ Trần Lê Sáng và cụ Trần Quốc Vượng tham gia chủ lực nguồn tư liệu. Hội thảo lần thứ hai (2013) nhân dịp kỉ niệm 400 năm ngày mất của cụ. Tôi còn nhớ khi đó thành phố Hà Nội đã tổ chức rất lớn. Có một vở chèo của Nghệ sĩ nhân dân Trần Đình Ngôn viết được truyền hình trực tiếp đêm hôm đó. Danh nhân văn hóa lịch sử Phùng Khắc Khoan là một con người rất đặc biệt: là một đại thần thời Lê - Trịnh. Cụ vừa là quan văn, có nhiều năm giữ cương vị Quốc Tử Giám tế tửu (tương đương hiệu trưởng trường Đại học Văn Miếu, đại học đầu tiên của nước ta). Cụ cũng từng hai lần làm Chánh sứ đi Trung Quốc. Nói như vậy, có thể thấy Phùng Khắc Khoan là một danh nhân văn hóa, lịch sử xuất tướng nhập tượng. Chúng tôi đã quy hoạch được gần 1000 trang bản thảo bao gồm thơ, văn trong nước và ngoài nước, các sứ thần Nhật Bản, Hàn Quốc đều đánh giá rất cao nhân vật Phùng Khắc Khoan. Tôi muốn lắng nghe ý kiến của các nhà nghiên cứu, các nhà văn, nhà thơ, các chuyên gia về lộ trình tiến tới thực hiện hồ sơ đề xuất vinh danh cụ Phùng Khắc Khoan. Xin mời anh Nguyễn Văn Sơn - người gắn bó với họ Phùng, từng cùng với chúng tôi thực hiện nhiều cuộc hội thảo. Theo anh, anh đánh giá như thế nào về tầm vóc, vị thế của Phùng Khắc Khoan trong văn hóa, trong lịch sử và đặc biệt đối với đời sống người đương đại của chúng ta hôm nay? Xin mời anh.

Quang cảnh buổi trao đổi

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn: Cảm ơn câu hỏi của nhà văn Phùng Văn Khai. Từ tầm nhìn của thế kỷ 21, trong cái các cái lý thuyết hiện đại về hậu nhân loại, khi chúng ta nhìn nhận kĩ về danh nhân văn hóa Phùng Khắc Khoan. Trong giới nghiên cứu chúng ta chỉ hay nhấn mạnh cụ với tư cách là một nhà thơ, là một thi sĩ nhưng trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, Phùng Khắc Khoan có vị trí quan trọng vì truyền thống của người Việt thì không có những trước tác lớn về các vấn đề bản thể luận, về thế giới, về các vấn đề nhận thức luận và về các vấn đề về phương phương pháp nghiên cứu khoa học. Nhưng theo quan điểm phương Đông thì cái tư tưởng đó đã thấm sâu vào trong các cái triết lý ứng xử, vào các trước tác. Trong các tác phẩm thơ, phú của cụ và trong những lời bàn, lời nghị và các tấu chương trình lên nhà vua. Trước hết, xét trên phương diện tầm vĩ mô, ta thấy cụ Phùng Khắc Khoan xuất xứ là một nhà nho, là bậc đại nho. Cụ cũng là một học giả lớn của thời đại, của thế kỉ 16-17. Tiếp theo chúng ta cần nhấn mạnh đến vai trò là nhà chính trị. Với tư cách là nhà ngoại giao, Phùng Khắc Khoan đã đi sứ thần. Còn với tư cách là nhà văn hóa, chủ yếu là các giá trị về thơ, chúng ta phân tích sâu vào nội dung thơ được phản ánh trong đó với những triết lý phương Đông gắn với triết lý gắn với văn hóa Việt, truyền thống Việt. Đó là tư tưởng kiên quyết để bảo vệ danh xưng của Nhà nước Đại Việt mà Lê Thái Tổ mở ra. Thế nhưng cái bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, khi nhà Mạc đến đời vua thứ ba, thứ tư trở đi bắt đầu có những dấu hiệu suy thoái, xuất hiện sự tha hóa về quyền lực, về chính trị và cả về đạo đức. Mà người trực truyền của Phùng Khắc Khoan lại là Nguyễn Bình Khiêm, những điều đó tất sẽ có ảnh hưởng sâu sắc tới Phùng Khắc Khoan, ông đã chọn chọn Chúa để thờ. Ông vào phục vụ cho nhà Lê-Trịnh. Thế nhưng trong quá trình đó, ông sống giữa những lằn ranh, giữa dư luận và giữa thế kỉ đau thương - thế kỉ xảy ra rất nhiều biến cố chính trị, ông vẫn giữ vững được cái phẩm hạnh, cái khí tiết của một bậc đại nho.Việc nước, việc đi sứ phục mệnh vua đảm bảo được tất cả quyền dân sinh. Chốt lại vấn đề, cụ là một nhà hành pháp, làm nhà chính trị, làm nhà tư tưởng, là nhà văn hóa. Trong các giáo trình lịch sử tư tưởng Việt Nam, vai trò ảnh hưởng của Phùng Khắc Khoan thường được nhắc tới một cách khá mờ nhạt và không nhấn mạnh vai trò nhà tư tưởng của cụ. Tôi đề xuất ngoài tầm vóc để trở thành nhà văn hóa trong dòng phát triển lịch sử tư tưởng Việt Nam thì Phùng Khắc Khoan còn là nhà tư tưởng Việt Nam. Vậy tư tưởng ở đây là gì? Là giữ vững đạo học vì cụ là một nhà sư phạm. Nếu chúng ta chỉ nhìn thấy hình ảnh ông quan thì chúng ta sẽ bị lu mờ một sự thật rằng cụ cũng là hiệu trưởng trường Đại học quốc gia (Tế tửu Quốc Tử Giám). Chúng ta  sẽ chia ra thành các chủ đề, sau đó mời các chuyên gia lớn để viết một bộ hồ sơ được đánh giá một cách khoa học, khách quan có phương pháp luật và dưới góc độ là thật khoa học, chứ không phải những bài đình tán trình bày cảm xúc để nói về danh nhân Phùng Khắc Khoan. Tới đây thì chúng ta sẽ phải có một cuộc hội thảo tiền khả thi, trước khi trình hồ sơ. Chúng ta phải làm nhanh, làm tới một hội thảo gồm những chuyên gia đầu ngành, với số lượng bài thì chất lượng để chúng ta kịp thời trình UNESCO.

Nhà văn Phùng Văn Khai: Chúng tôi rất vui mừng vì thông qua những ý kiến của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn, chúng tôi đã một cái tầm nhìn khác hơn một chút. Xưa nay chúng ta vẫn đánh giá cụ Phùng Khắc Khoan khá chừng mực trong những gì mà chúng ta có trong tay, nhưng trên thực tế thì chúng ta phải mở rộng biên độ hơn: Cái bối cảnh của lịch sử Lê-Trịnh, của những thế kỷ 15, 16, đầu thế kỉ 17 và đặc biệt là vai trò của cụ ở tầm vóc tư tưởng. Cụ Phùng Khắc Khoan ngoài việc đảm đương cương vị Quốc Tử Giám tế tửu, thì ngay ở quê nhà Phùng Xá (Thạch Thất) cũng có một đạo thư đường. Khi ở triều đình cụ phụ trách dạy học, còn về quê thì đó giống như một trung tâm dạy học cho toàn bộ con em dân chúng quanh vùng. Điều này được các Chúa Trịnh rất khuyến khích. Hành trạng của cụ đa dạng từ ngoại giao đến nội trị, đến ngành nghề tiểu thủ công nghiệp rồi trồng trọt,.. đều có đầy đủ cả. Qua đây tôi cũng muốn lắng nghe thêm ý kiến của Đại tá, nhà văn Đặng Việt Thủy. Anh là người biết nhiều về tiền nhân, anh có đánh giá như thế nào về danh nhân văn hóa Phùng Khắc Khoan?

Đại tá, nhà văn Đặng Việt Thủy: Phải nói là tôi rất tâm đắc khi nước ta có dự định sẽ đề nghị hội thảo rồi đề nghị UNESCO công nhận danh nhân văn hóa Phùng Khắc Khoan là danh nhân văn hóa thế giới. Phải nói là xưa nay tôi cũng rất tâm đắc về việc này và tôi cũng đã viết một số bài về về danh nhân Phùng Khắc Khoan rải rác cách đây cũng mười mấy năm rồi. Chuẩn bị kỷ niệm 500 năm ngày sinh của cụ thì việc làm này đề cập rất kịp thời. Bên cạnh những vấn đề nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn và nhà văn Phùng Văn Khai nói thì tôi còn tâm đắc ở hai khía cạnh nữa: Danh nhân Phùng Khắc Khoan là nhà ngoại giao rất giỏi, hai lần đi làm chánh sứ của Trung Quốc trong cái bối cảnh nhà Lê-Trịnh, nhà Mạc như thế. Phùng Khắc Khoan theo nhà Lê, sau đó được vua Lê là cử đi sứ nhà Minh thay mặt cho triều đình nhà Lê. Trước đó triều đại nhà Mạc cũng đã cử người đi sứ, cung tiến tiền bạc,… thậm chí là cả tượng vàng. Nhưng khi Phùng Khắc Khoan sang với tư cách rất hiên ngang, cụ biết rõ trong bối cảnh lúc đó phía nước ta bị yếu thế, khi giữa nhà Mạc và nhà Lê đang tranh chấp, rồi đều tranh thủ đi yết kiến nhà Minh. Khi Phùng Khắc Khoan sang đó, lúc đầu nhập cảnh rất nhiều khó khăn, từ khâu mở cổng thành tới tiếp đón. Nhưng nhờ tài ngoại giao khéo léo, mềm mỏng, cụ đã vượt qua được các cửa ải. Cụ đã cho thấy tài ngoại giao giỏi mà cũng văn hóa giỏi ở chỗ này. Phùng Khắc Khoan đã làm quen thân với một số quan chức của nhà Minh. Ví dụ là đại học sĩ dạy cho thái tử của nhà Minh rất thân thiết với cụ, Nhân dịp mừng thọ của vua Minh, Phùng Khắc Khoa đã làm 43 bài thơ. Trước khi thông qua, cụ đã khéo léo nhờ những đại thần của nhà Minh thẩm định trước. Khi dâng lên vua Minh, ngài đã vô cùng khâm phục, vô cùng yêu kính và quý mến vị sứ thần của Việt Nam. Vua Minh phải thốt lên là phải chăng ở Việt Nam đâu đâu cũng có người hiền tài như thế? Điều đó đã nâng vị thế của người Việt vì ngài sứ thần Việt Nam rất am hiểu văn hóa của Trung Hoa và cả dòng tộc nhà Minh. Cách đây gần 500 năm chúng ta cũng không ngờ một sứ Việt Nam, không những đối với triều đình nhà Minh mà các sứ thần của nước ngoài, ví dụ như sứ thần của Triều Tiên thế là cùng họa, cùng thơ và rất khen ngợi. Vì ngay từ thời đó đã có cái sự giao lưu văn hóa giữa Việt Nam - Trung Hoa, Việt Nam - Triều Tiên. Hiếm một sứ thần nào được ca ngợi đến như vậy. Khi về nước, Phùng Khắc Khoan được nhà Minh tiễn đưa long trọng và đặc biệt được Chúa Trịnh Tùng tiếp đón rất nhiệt liệt. Trịnh Tùng là một vị chúa giỏi, ông rất ca ngợi công lao của Phùng Khắc Khoan và gọi cụ bằng cái tên “Phùng tiên sinh”. Việc nước giỏi là thế, về tới làng quê ông cũng là một bậc hiền nhân đức độ, được người dân tôn kính gọi là “Trạng Bùng” dù cụ không phải là Trạng Nguyên. Cụ dạy rất nhiều nghề mới mục đích nâng cao dân trí địa phương, có những nghề mà khi sang Trung Quốc cụ đã đem về để dạy cho bà con. Càng nghiên cứu sâu vào các nguồn tư liệu, ta càng thấy một Phùng Khắc Khoan vô cùng tài năng xuất chúng, khi con người ta chỉ có thể giỏi ở một lĩnh vực nào đó thì cụ lại cho thấy cụ có thể bao quát được hết tất cả một cách rất tốt. Tôi nghĩ việc nghiên cứu không chỉ nên dừng lại ở sử sách của nước ta, chúng ta có thể tham khảo thêm sử của nhà Minh để ghi chép lại những chuyến đi của sứ thần Việt Nam, trong đó có có Phùng Khắc Khoan. Tập thơ 43 bài cụ dâng tặng vua Minh ý chính là ca ngợi đức vua phải quan tâm đến dân chúng rồi quan tâm đến vấn đề ngoại giao, qua đó thắt chặt tình cảm giữa hai nước và giúp vua Minh hiểu hơn về Đại Việt.

Nhà văn Phùng Văn Khai tặng sách cho tác giả Hoàng Mai Linh

Nhà văn Phùng Văn Khai: Cảm ơn Đại tá, Nhà văn Đặng Việt Thủy, chúng ta cũng đã có những đánh giá khá công tâm và mạnh mẽ về danh nhân văn hóa, lịch sử Phùng Khắc Khoan. Riêng lĩnh vực thơ, văn của Phùng Khắc Khoan thì trong hội thảo lần thứ 2 năm 2013, Ban biên soạn chúng tôi cũng đã quy hoạch được gần như toàn bộ về thơ cùng tác phẩm thơ Nôm, tác phẩm chữ Hán, nhiều tập thơ Phùng Khắc Khoan từ các nguồn tư liệu khác và các bài văn về chữ Hán, chữ Nôm, cụ thậm chí còn viết bi ký, viết văn bia,... Chúng ta may mắn có được một nguồn tư liệu khá phong phú. Tuy nhiên, để thẩm định, đánh giá và đề xuất bộ hồ sơ doanh nhân văn hóa thế giới thì theo tôi nó cũng còn rất nhiều bước, đặc biệt là cái sự quan tâm của Đảng, Nhà nước. Chúng ta vừa mới có Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa. Một quốc gia văn hóa thì phải có các danh nhân văn hóa. Việc đề xuất danh nhân văn hóa thế giới cho Phùng Khắc Khoan trong thời điểm 500 năm nhân ngày sinh của cụ phù hợp hay chưa? Và đường đi nước bước thế nào để chúng ta có được tinh thần khoa học, có được sự đồng thuận của nhân dân, có được cái sự ủng hộ của các cấp chính quyền và sự vào cuộc mạnh mẽ của giới trí thức. Tôi muốn lắng nghe ý kiến các anh về vấn đề trên, mời anh Sơn.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn: Nói một cách khách quan thì cụ đã quá xứng đáng, thời điểm này rất phù hợp với bước đi của dân tộc ta và bước tiến của sự trưởng thành trong nhận thức của xã hội và dân trí cũng như là vị thế của Việt Nam. Cụ Phùng Khắc Khoan xứng đáng để chúng ta trình một bộ hồ sơ đầy đủ về cụ nhân dịp 500 ngày sinh. Thế nhưng muốn trình bộ hồ sơ thì bao giờ thế giới người ta cũng yêu cầu có những điểm phát hiện mới. Điều cần thiết bây giờ là chúng ta phải có một điểm đột đột phá giữa một cái bối cảnh xã hội Nho giáo, cái xã hội được coi là “trọng nông ức thương”. Nhưng chính Phùng Khắc Khoan lại tiếp thu tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, đó là phát triển công thương, như là cụ Học, thầy của cụ là Nguyễn Bình Khiêm. Vai trò của hoạt động công thương ở xứ Đông rất mạnh, chính vì vậy vua Lê và chúa Trịnh đã tiếp thu những giá trị để phát triển công thương. Phát triển công thương đã xây dựng được một tiềm lực kinh tế để nuôi dưỡng bộ hậu cần chiến lược, dự bị chiến lược và nuôi dưỡng cho quốc phòng, thống nhất được được giang sơn. Đây là tư tưởng đột phá về kinh tế, nhưng vấn đề ai là người thực thi đứng sau chính sách đó? Vậy nên phải cân bằng mối quan hệ phát triển công thương, nếu chỉ lấy nền kinh tế nông nghiệp thì không phát triển được quân đội của nhà Lê. Đối với những giới nghiên cứu hàn lâm, khoa học thì chúng ta cần phải gạt bỏ những vấn đề dị đoan trong nghiên cứu. Ví dụ như năm sinh của cụ, người ta cho là cùng một mẹ với Nguyễn Bỉnh Khiêm, điều này không đúng vì khi cụ sinh ra thì mẹ Nguyễn Bỉnh Khiêm đã ở độ tuổi xế chiều không thể sinh nở. Chúng ta chỉ coi nó như một tham chiếu, là cách giải quyết chứ không phải chính thống để khi đã trình ra quốc tế, người ta phải thấy một nhân vật bớt những điều dị đoan, bớt những vấn đề huyền thoại mà nhìn nhận vấn đề thực sự khoa học. Chúng ta phải nhấn mạnh thêm cả vai trò cụ là một văn quan chứ không phải là một vị binh bị văn võ song toàn thì mới có thể đẩy được cái cái khái niệm văn hóa, văn hóa quân sự, văn hóa chính trị, văn hóa ngoại giao. Trong chính trị, Phùng Khắc Khoan còn là một nhà hành pháp, thời trung đại lập pháp thuộc vào vua, lời từ miệng vua thốt ra đó là luật. Khi mà thế giới muốn công nhận một người là danh nhân văn hóa thì luôn nhấn mạnh vào vai trò giáo dục, có bao nhiêu nho sĩ, các danh sĩ được ra đời khi Phùng Khắc Khoan làm tế tửu Quốc Tử Giám. Thống kê những điều đó sẽ làm nổi bật lên được vai trò giáo dục và định hướng được cái giáo dục trong cái bang giao với xã hội bên ngoài. Cụ cũng có vị trí trong đối với ngành ngoại giao trong lịch sử trị quốc, nội trị, quản lý và phát triển kinh tế xã hội. Như tôi vừa nói, chúng ta cần có một cuộc hội thảo thật tinh túy với số lượng bài viết vừa đủ do các chuyên gia đầu ngành về các lĩnh vực văn hóa học, lịch sử học, xã hội học, Việt Nam học các khoa liên ngành nhân học viết. Để khi trình ra thế giới, họ sẽ phải thốt lên rằng “đây rồi, đúng là một cái đỉnh của một thế kỷ!”.

 Nhà văn Phùng Văn Khai: Cảm ơn anh Sơn đã có đề xuất về một cuộc hội thảo khoa học tầm vóc quốc tế. Cách đây hai ba chục năm khi còn tỉnh Hà Tây cũ, các cụ Trần Quốc Vượng, Trần Thế Sáng, Bùi Duy Tân, Hoàng Minh Tường,... đã thực hiện một cuộc hội thảo mang tính nền móng. Nếu không có cuộc hội thảo đó thì toàn bộ tư liệu Hán Nôm, toàn bộ các bản dịch, các chiếu chỉ, sắc phong của các đời Đinh, Lý, Trần, Lê, Nguyễn về sau cho cụ Khoan cũng dễ bị thất tán đi nhiều. Tôi cho rằng chính quyền địa phương cũng như giới trí thức rất quan tâm trên tinh thần công nhận và thừa nhận tầm vóc của cụ. Đó là điều mà chúng ta không khiên cưỡng về học thuật cũng như không khiên cưỡng về tầm vóc. Tuy nhiên, để có được một cái bộ hồ sơ thuyết phục với thế giới theo đúng tinh thần, đúng người, đúng việc, đúng với xu thế của thời đại thì là một câu chuyện chúng ta phải dành thời gian, trí tuệ. Xin hỏi với cái cách nhìn nhận của Đại tá, nhà văn Đặng Việt Thủy, anh đánh giá như thế nào và theo anh chúng ta cần phải làm gì để có được một bộ hồ sơ đề xuất danh nhân văn hóa thế giới cho Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan một cách khoa học, đĩnh đạc và thuyết phục nhất? Khi đón nhận cái danh hiệu đó, chúng ta phải đường đường chính chính vì chúng ta không làm những cái gì đó mà nó không phải thuộc về cụ, không phải thuộc về thời đại của chúng ta. Đây cũng là mong muốn của Hội đồng họ Phùng cũng như giới trí thức hiện nay. Xin mời anh.

Đại tá, nhà văn Đặng Việt Thủy: Bên cạnh ý kiến của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn và nhà văn Phùng Văn Khai về những thuận lợi được ta đã có được trước mắt thì cái nòng cốt là tuyển văn thơ của doanh nhân văn hóa Phùng Khắc Khoan. Ngoài nhấn mạnh vào sự nghiệp giáo dục, ta cũng phải nhấn mạnh rõ thêm khía cạnh văn hóa, nhất là thời buổi hội nhập văn hóa như hiện nay. Cách đây 500 năm, khi Phùng Khắc Khoan làm Chánh sứ sang Trung Quốc đã gặp gỡ các đại thần, vị vua nhà Minh như thế, gặp các sứ thần các nước ngoài như thế. Ta sẽ cố gắng tìm trên nguồn tư liệu những nước này vì văn hóa của họ cũng gần gũi Việt Nam. Thời đó cách đây 500 năm nhưng người ta đã ca ngợi cụ như thế, vua Minh rất là khen ngợi rằng không ngờ ở Việt Nam có một bậc hiền tài như thế. Sự nghiệp văn thơ, sự nghiệp giáo dục, sự nghiệp về ban giao. Trên cơ sở địa vị của Nhà nước Đại Việt được tôn lên chính là thông qua các chuyến đi công tác của Phùng Khắc Khoan. Chúa Trịnh Tùng rất đánh giá cao quốc thể của Việt Nam trong bối cảnh giữa nhà Trịnh, nhà Lê, nhà Mạc và Ở thời điểm khác thì khi sứ thần phụng mệnh đi rất hiên ngang, đặt ví dụ như sau khi chiến thắng quân Thanh, sau khi chiến thắng của Lê Lợi. Nhưng thời kì Phùng Khắc Khoan đi sứ là lúc đó Việt Nam đang diễn ra tranh chấp giữa nội bộ, vậy nên cách nước ngoài nhìn mình cũng khác đi. Thật tốt khi chuyến đi của sứ thần Phùng Khắc Khoan đã tôn vinh được cái địa vị của nhà Lê. Qua đó ta nhấn mạnh sự quan trọng của việc giao lưu với các nước trong khu vực.

Nhà văn Phùng Văn Khai: Thưa nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn, thưa Đại tá, nhà văn Đặng Việt Thủy. Các anh đã có những ý kiến theo tôi là rất thẳng, vì chúng ta làm khoa học, ngoài những cái khu vực mà chúng ta buộc phải trích dẫn, buộc phải suy luận thì chúng ta cũng có những cái ý kiến nhìn thẳng vào sự thật. Chúng ta không thể nào đề xuất theo kiểu võ đoán, tất cả đều là thực chứng để đề xuất danh nhân. Thông qua ý kiến của các anh, tôi xin cảm ơn các anh đã dành thời gian, tâm huyết và đưa ra ý kiến rất thẳng thắn, rất khách quan, trung thực trên tinh thần khoa học lịch sử về danh nhân văn hóa lịch sử Phùng Khắc Khoan. Đối với tâm thức của người Việt, đối với giới trí thức, từ các triều đại sau Phùng Khắc Khoan đến hôm nay và trong thời đại Hồ Chí Minh, chúng ta đều đánh giá cao nhân vật, danh nhân văn hóa, lịch sử Phùng Khắc Khoan. Điều đó thể hiện ở chỗ cụ được nhân dân suy tôn là Trạng Bùng, đã lấy tên cụ đặt tên phố, tên đường, tên trường. Năm 2024, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã xây dựng một quảng trường tại Thạch Thất, đặt tên là Quảng trường Phùng Khắc Khoan và một bức tượng đồng cao 5m ngoài trời về cụ. Phùng Khắc Khoan là một trong số rất hiếm danh nhân văn hóa được đúc tượng ngoài trời. Nói như vậy để thấy chúng ta cũng có những cơ sở pháp lý, có những cơ sở về luân lý, về đạo đức và truyền thống. Những ý kiến đề xuất đều đồng thuận như vậy. Tôi mong muốn cái nguyện vọng chính đáng đó của nhân dân, của trí thức sẽ được chính quyền ghi nhận và đồng hành với chúng ta. Căn cứ vào thành phố Hà Nội ra chủ trương về đề xuất danh nhân văn hóa thế giới và các cái cơ quan ban, ngành của Đảng, Nhà nước cũng phải đồng thuận và nhập cuộc. Tôi tin rằng với cái sự chín muồi đó, với cái tâm thức của rất nhiều người đó thì chúng ta sẽ thực hiện thành công việc đề xuất danh nhân văn hóa thế giứi cho cụ Phùng Khắc Khoan nhân kỷ niệm 500 năm ngày sinh của Đức Ngài. Xin trân trọng cảm ơn!