(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Thierry kể về Paris những năm tuổi trẻ. Nhà của Thierry cách trường Sư phạm ENS Paris chừng mười lăm phút đi bộ. Ông nói về các quán cà phê nơi giới trí thức Pháp từng tranh luận thâu đêm, về những phòng tranh nhỏ ở Saint-Germain-des-Prés, về Foucault với những suy tư sâu thẳm về con người và tự do. Khi nhắc đến Foucault, giọng ông chậm lại như đang nhớ về một người bạn cũ đã ra đi rất xa. Sau đó Thierry hỏi Tú rằng tại sao anh lại đến ven sông Sài Gòn để làm mỹ thuật.

​Triết gia Foucault (bên trái) và Thierry (giữa) khi thảo luận (tư liệu: Thierry)

Mùa hè năm 2016, Sài Gòn mang một vẻ đẹp rất riêng - thứ vẻ đẹp không chỉ nằm ở những đại lộ rực sáng hay những tòa cao ốc kính xanh, mà ở những khoảng lặng ven sông còn sót lại giữa nhịp đô thị đang lớn lên từng ngày. Buổi chiều hôm ấy, ánh nắng cuối ngày nghiêng qua mặt nước màu phù sa, phản chiếu thành những dải vàng run rẩy trên mái tôn cũ của một xưởng mỹ thuật nằm khuất sau hàng bần ven bờ. Tiếng búa đục đá, tiếng máy cắt kim loại, mùi gỗ mới và mùi đất ẩm hòa quyện thành thứ không khí rất đặc biệt - thứ không khí mà chỉ những người sống cùng nghệ thuật mới hiểu được.

Trong xưởng ấy có ba con người thuộc về ba hành trình khác nhau của đời sống.

Người thứ nhất là Vũ Tú - một nghệ sĩ thị giác trẻ mang dáng vẻ trầm mặc, từng được biết đến như một thủ khoa Đại học ngành Vật lý trước khi bước sang thế giới nghệ thuật. Ở anh tồn tại một điều lạ lùng: sự chính xác của tư duy khoa học hòa cùng cái phóng khoáng của tâm hồn nghệ sĩ. Những khối đá dưới tay anh không chỉ là vật chất; chúng giống như những phần ký ức của đất trời được đánh thức.

Người thứ hai là Thierry - người đàn ông Pháp đã đi qua nhiều biến động của châu Âu hiện đại, từng có một tình bạn sâu sắc với triết gia Pháp vĩ đại Foucault. Ông mang gương mặt của một trí thức già nua nhưng đôi mắt lại sáng như một người vẫn còn tin vào cái đẹp. Sau nhiều năm rong ruổi giữa Paris, New York, Úc rồi Thierry đến Việt Nam để kinh doanh đồ mỹ nghệ trong suốt phần đời còn lại như tìm về một chốn bình yên vĩnh viễn của tinh thần.

Người thứ ba là Nhứt - một cựu sinh viên Đại học mỹ thuật Hồ Chí Minh, không nổi tiếng, không mang danh vị nào lớn lao, nhưng lại sở hữu sự chân thành rất hiếm gặp. Anh là người kết nối cuộc gặp gỡ ấy, như một chiếc cầu gỗ nhỏ nối hai bờ văn hóa tưởng xa mà thật ra rất gần.

Buổi gặp đầu tiên diễn ra giản dị đến mức không ai nghĩ nó sẽ trở thành một kỷ niệm đáng nhớ.

Thierry bước vào xưởng trong chiếc áo sơ mi lanh bạc màu vì nắng. Ông dừng lại khá lâu trước một tác phẩm đá của Vũ Tú: một khối đá lớn được gọt thành hình dáng nửa như con người, nửa như dòng nước đang chuyển động. Không gian quanh pho tượng im lặng đến mức người ta có thể nghe tiếng sông vỗ nhè nhẹ vào những cọc gỗ ngoài bến.

Thierry hỏi bằng tiếng Anh chậm rãi:

“Cậu muốn diễn tả điều gì?”

Vũ Tú không trả lời ngay. Anh lau lớp bụi đá trên tay rồi nói:

“Tôi muốn diễn tả sự chuyển hóa. Đá tưởng bất động, nhưng trong nó vẫn có một đời sống.”

Thierry bật cười nhẹ.

“Rất giống tư tưởng phương Đông.”

“Có lẽ vậy. Nhưng tôi nghĩ người Pháp cũng hiểu điều đó.”

Câu nói ấy khiến Thierry nhìn anh thật lâu. Đó không phải lời xã giao. Nó giống một sự nhận biết sự đồng điệu giữa những con người.

Người nghệ sĩ Pháp ngồi xuống chiếc ghế gỗ cũ cạnh cửa sổ, nơi ánh chiều đang chuyển dần sang màu đồng sẫm. Nhứt mang ra ba ly cà phê đen đặc kiểu Việt Nam và một ít bánh mì nóng vừa mua ở đầu hẻm. Không có bàn tiệc sang trọng, không có những cuộc hội thảo hào nhoáng về nghệ thuật. Chỉ có ba con người ngồi giữa tiếng ve cuối hạ, giữa mùi bụi đá và dòng sông lặng lẽ.

Nhưng đôi khi chính những nơi giản dị nhất lại chứa đựng những cuộc gặp gỡ lớn lao nhất.

Thierry kể về Paris những năm tuổi trẻ. Nhà của Thierry cách trường Sư phạm ENS Paris chừng mười lăm phút đi bộ. Ông nói về các quán cà phê nơi giới trí thức Pháp từng tranh luận thâu đêm, về những phòng tranh nhỏ ở Saint-Germain-des-Prés, về Foucault với những suy tư sâu thẳm về con người và tự do. Khi nhắc đến Foucault, giọng ông chậm lại như đang nhớ về một người bạn cũ đã ra đi rất xa. Sau đó Thierry hỏi Tú rằng tại sao anh lại đến ven sông Sài Gòn để làm mỹ thuật.

Vũ Tú lắng nghe chăm chú và nhận ra ông ấy có hiểu biết và quan niệm rất trùng khớp với mình.

Anh kể lại tuổi thơ mình ở miền quê Bắc Ninh, nơi những buổi chiều nghe tiếng chuông chùa và tiếng gió trên cánh đồng đã nuôi dưỡng cảm giác thẩm mỹ đầu tiên trong anh. Anh nói rằng khoa học từng dạy anh cách nhìn thế giới bằng lý trí, nhưng nghệ thuật mới giúp anh chạm được vào linh hồn của sự vật.

Thierry gật đầu.

“Ở Pháp,” ông nói, “chúng tôi luôn tìm cách lý giải thế giới. Nhưng khi đến Việt Nam, tôi cảm thấy nơi đây còn có một cách khác: cảm nhận thế giới.”

Nhứt ngồi im nghe họ trò chuyện, đôi khi mỉm cười. Anh nhận ra giữa hai con người ấy tồn tại một sự tương đồng kỳ lạ. Dù khác quốc tịch, khác thế hệ, khác ngôn ngữ mẹ đẻ, họ vẫn gặp nhau ở niềm tin rằng nghệ thuật không phải thứ để trang trí cuộc đời, mà là để cứu rỗi tâm hồn con người khỏi sự khô cằn. Ba người Thierry, Nhứt và Tú đều quan niệm nghệ thuật không chỉ vì nghệ thuật mà còn vì nhân sinh, cả ba nghệ sĩ cùng làm việc để đưa sản phẩm mỹ nghệ ra châu Âu, được bán tại nhà đấu giá Drouout danh tiếng.

Ngoài sông, vài chiếc ghe chở trái cây bắt đầu lên đèn.

Bầu trời chuyển sang màu tím nhạt.

Trong ánh sáng nhập nhoạng ấy, Thierry đứng dậy đi quanh xưởng. Ông dừng lại trước những tác phẩm điêu khắc của Vũ Tú: có tượng đá mang hình cánh chim đang vươn lên, có khối thép xoắn như dòng thời gian, có những bề mặt gồ ghề nhưng lại tạo cảm giác mềm mại kỳ lạ.

Ông chạm tay lên mặt đá lạnh.

“Tú biết không,” Thierry nói nhỏ, “nghệ thuật lớn luôn mang tính nhân loại. Nó sinh ra từ một vùng đất cụ thể, nhưng trái tim của nó có thể được hiểu ở khắp nơi.”

Vũ Tú nhìn người nghệ sĩ Pháp, trong lòng dâng lên một cảm xúc khó gọi tên. Anh từng nghĩ nghệ thuật Việt Nam còn xa mới được thế giới thấu hiểu. Nhưng giờ đây, ngay trong căn xưởng nhỏ ven sông này, một người đàn ông đến từ nước Pháp lại đang hiểu những đường nét và suy tưởng của anh bằng một sự đồng cảm chân thành.

Có lẽ nghệ thuật chưa bao giờ thật sự có biên giới.

Nhứt mở ba chai bia Sài Gòn ướp lạnh cho ba người nhâm nhi. Họ ngồi ăn tối cùng nhau bằng những món rất Việt Nam: cá kho tộ, gà kho, trứng chiên hành lá, rau muống xào tỏi, canh chua và cơm nóng. Thierry ăn chậm rãi nhưng đầy thích thú. Ông bảo món ăn Việt có điều gì đó giống âm nhạc: luôn cân bằng giữa vị chua, cay, mặn, ngọt như những nốt trầm bổng của đời sống.

Chân dung Nghệ sĩ thị giác Vũ Tú

Rồi câu chuyện lại tiếp tục.

Họ nói về kiến trúc Pháp còn lưu dấu ở Sài Gòn, về những mái ngói cũ của Đông Dương, về hội họa hiện đại châu Âu và mỹ thuật dân gian Việt Nam. Thierry ngạc nhiên khi thấy Vũ Tú hiểu khá sâu về Rodin, Brancusi và Giacometti. Còn Vũ Tú lại ngạc nhiên khi Thierry biết nhiều về văn hoá người Việt, về Hồ Chí Minh và Thierry còn nhận định tướng Giáp vô cùng thông minh thắng các tướng Pháp.

Đêm xuống rất chậm.

Dòng sông ngoài kia lấp lánh ánh đèn như một dải ngân hà đang trôi.

Thierry chợt nói:

“Có người từng nghĩ phương Đông và phương Tây là hai thế giới đối lập. Nhưng tôi không tin vậy.”

“Tôi cũng không tin,” Vũ Tú đáp.

“Bởi cái đẹp chân chính luôn khiến con người xích lại gần nhau.”

Không ai nói thêm gì trong vài phút.

Sự im lặng ấy không hề gượng gạo. Nó giống như khoảng lặng giữa hai chương nhạc, nơi người ta cảm nhận được điều sâu sắc hơn mọi lời nói.

Thierry nhìn ra mặt sông rồi kể rằng ông từng chứng kiến nhiều nền văn minh khép kín vì kiêu hãnh văn hóa. Ông nói điều nguy hiểm nhất không phải sự khác biệt, mà là việc con người từ chối lắng nghe nhau.

“Việt Nam,” ông nói tiếp, “làm tôi xúc động vì nơi đây vẫn giữ được linh hồn của mình dù đã đi qua chiến tranh và biến động.”

Vũ Tú đáp:

“Còn nước Pháp khiến tôi kính trọng vì đã tạo ra một truyền thống tư tưởng và nghệ thuật lớn lao cho nhân loại, còn về khoa học đã sản sinh ra biết bao trí tuệ lớn lao.”

Hai con người thuộc hai nền văn hóa nhìn nhau bằng sự trân trọng rất thật.

Nhứt bỗng nhận ra cuộc gặp gỡ này không chỉ là một buổi trò chuyện giữa vài nghệ sĩ. Nó giống như hình ảnh thu nhỏ của một nhịp cầu văn hóa Việt - Pháp: không ồn ào, không khẩu hiệu, nhưng sâu sắc và bền bỉ.

Đêm ấy, trước khi rời xưởng, Thierry xin Vũ Tú một mảnh đá nhỏ còn thừa sau quá trình điêu khắc để mang về Paris làm kỷ niệm.

Vũ Tú cười rồi tặng ông không chỉ mảnh đá, mà còn một bản phác thảo tác phẩm đang dang dở. Thierry cẩn thận gấp lại, đặt vào túi áo như giữ một báu vật.

Khi chia tay, gió sông thổi mạnh hơn.

Những ngọn đèn vàng ven bờ hắt bóng họ dài trên nền xi măng cũ.

Thierry bắt tay Vũ Tú thật chặt.

“Tôi tin cậu sẽ còn đi rất xa.”

Vũ Tú đáp:

“Và tôi tin nghệ thuật luôn đưa những con người đồng điệu gặp được nhau.”

Nhiều năm sau, xưởng mỹ thuật ven sông ấy đã đổi thay, những hàng cây cũ bị thay bằng đường lớn, dòng Sài Gòn đông đúc hơn bởi tàu thuyền và ánh điện. Nhưng ký ức về mùa hè năm 2016 vẫn còn đó như một lát cắt đẹp của lịch sử văn hóa.

Đó là câu chuyện về hai nghệ sĩ đến từ hai đất nước khác nhau nhưng gặp nhau ở tình yêu dành cho cái đẹp, cho tự do tinh thần và cho phẩm giá con người.

Trong Việt Nam và Pháp, có thể tồn tại những khác biệt về lịch sử, ngôn ngữ hay tập quán. Nhưng nghệ thuật đã chứng minh rằng giữa hai nền văn hóa ấy luôn có một dòng chảy âm thầm của sự đồng cảm.

Một pho tượng đá có thể được tạo nên ở Sài Gòn nhưng làm rung động trái tim một người Paris.

Một triết gia Pháp như Foucault có thể truyền cảm hứng cho những suy tư về tự do tận phương Đông.

Và một buổi chiều giản dị bên bờ sông Sài Gòn cũng có thể trở thành biểu tượng đẹp cho sự gặp gỡ giữa hai nền văn hóa lớn.

Có lẽ điều đáng quý nhất mà nghệ thuật mang lại không phải danh tiếng hay vinh quang.

Mà là khả năng khiến con người nhận ra rằng: dù sinh ra ở đâu, nói ngôn ngữ nào, mang màu da nào, chúng ta vẫn có thể cùng rung động trước một khối đá đẹp, một bản nhạc buồn, một ý niệm nhân văn hay một ánh hoàng hôn trên sông nước.

Đó chính là sự đồng điệu kỳ diệu giữa Việt Nam và nước Pháp.

Và trong mùa hè năm ấy, ở một xưởng mỹ thuật nhỏ ven sông Sài Gòn, Vũ Tú cùng Thierry đã âm thầm chứng minh điều đó bằng tình bạn, bằng nghệ thuật, và bằng sự gặp gỡ đẹp đẽ giữa những tâm hồn biết yêu cái đẹp.

Nguyên Anh