LÊ NGỌC TÚ
(Trò chuyện với Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai)

Không phải ngẫu nhiên mà người ta gọi ông là "cây bút sung sức" của tiểu thuyết lịch sử. Hơn ba mươi năm viết, hơn ba mươi đầu sách, từ một binh nhì làm báo tường đến Phó Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội – Phùng Văn Khai vẫn giữ cái cách nói thẳng, viết thật.

Nhà văn Phùng Văn Khai.

- Thưa nhà văn, từ một "binh nhì" viết báo tường đến Đại tá, Phó Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, điều gì ở những ngày đầu cầm bút khiến ông nhớ nhất?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Truyện ngắn đầu tiên Người lính già in năm 1995. Nhưng dấu mốc định mệnh là ngày mới nhập ngũ (2/1994), tôi được giao làm báo tường cho Tiểu đoàn. Tôi làm gần như mọi chuyên mục: thơ, văn, xã luận, vẽ minh họa… Tối sinh hoạt, tôi được cử đọc báo. Anh em hoan hô phong tôi là "nhà thơ Đại đội". Cuối ba tháng tân binh, tôi là một trong hai chiến sĩ nổi bật của Trung đoàn được Trung đoàn trưởng gắn quân hàm dưới quân kỳ. Truyện ký Lính tò te đoạt giải Kỷ niệm sâu sắc đời bộ đội trị giá hai chỉ vàng. Đó chính là khoảnh khắc để tôi trọn đời gắn bó với văn chương.

Một vài tác phẩm của nhà văn Phùng Văn Khai.

- Quê hương Văn Lâm, Hưng Yên đã ngấm vào văn chương ông như thế nào?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi học ở trường làng Khoai. Cha là lính chiến Sư đoàn 308, đánh nhau ở Khe Sanh – Đường 9, phục viên về làm đội trưởng thợ cày. Mẹ làm thư ký đội sản xuất, rèn con rất nghiêm. Sáu tuổi tôi đã bế em cho mẹ ra đồng, chín tuổi cấy thoăn thoắt, mười hai tuổi cầm cày thành thạo. Nhóm thợ cày của cha cùng các nhà nho tối nào cũng bắt tôi đọc Tam quốc, Thủy Hử, Đông Chu liệt quốc… rồi thưởng kẹo lạc, khoai luộc. Sau này tôi đi gần hết các đình, đền, chùa, miếu Bắc Bộ. Tất cả cứ tự nhiên ngấm vào văn chương.

- Với ông, thể loại nào là khó nhất và cho ông nhiều cảm hứng nhất?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi viết tự nhiên ở nhiều thể loại. Tiểu thuyết lịch sử: Phùng Vương, Ngô Vương, Nam Đế Vạn Xuân, Trưng Nữ Vương… đều tái bản nhiều lần. Truyện ngắn tôi có sáu mươi truyện. Bị cách ly Covid-19 năm 2021, tôi viết tay sáu truyện trên lịch cũ theo phong cách mới. Bút ký, thơ cũng đoạt giải. Nhưng khó nhất và mê đắm nhất vẫn là tiểu thuyết lịch sử.

- Trong bối cảnh thị trường và giải trí lấn át, ông lý giải thế nào về "phép tính" cho nhiều hơn nhận?

Nhà văn Phùng Văn Khai bên mộ liệt sĩ Phan Đình Giót tại Điện Biên năm 2024.

Nhà văn Phùng Văn Khai: Nào ai tính được đời mình. Nhà văn buộc phải trả lời câu hỏi: viết thế nào, sống bằng ngòi bút ra sao? Tôi cho rằng, nhà văn và tác phẩm trước hết phải thuộc về Nhân dân và Tổ quốc. Ai chệch ra khỏi đường biên này là tự hại mình. Chính trong đại dịch Covid-19, Nhà nước tái bản ba cuốn sách của tôi, tôi nhận trên 100 triệu tiền nhuận bút. Đó là thành quả.

- Lịch sử viết bằng văn chương khác gì sử học? Làm thế nào để dung hòa "sự thật lịch sử" và "sự thật nhân vật"?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi kéo gần nhân vật lịch sử về phía đời thường nhưng không giải thiêng sống sượng. Ví dụ: buổi thiết triều đầu tiên của Ngô Quyền, nhà vua mời quần thần ăn bát cháo cá ngay trên điện để tiết kiệm thời gian bàn quốc kế. Hay chuyện Triệu Việt Vương xuống tóc đi tu tránh nội chiến. Sự thật lịch sử không hẳn thế, nhưng sự thật văn chương hiện ra như vậy. Sự sống còn của nhà văn chính là tài năng hư cấu.

- Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tiểu thuyết của ông là cuộc "đối thoại" về bình đẳng văn hóa và tự chủ dân tộc. Ông có chủ ý điều đó?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Đã viết tiểu thuyết lịch sử không thể dựa vào "sự tình cờ đẹp đẽ của cảm hứng". Phải có tri thức nền tảng, tầm nhìn, dũng khí và trí tuệ. Thực ra là thức khuya dậy sớm, cơm lèn chặt bụng, gạt phăng mọi nhiễu nhương, ngày qua ngày thành hàng ngàn trang sách. Đó là hiện thực sáng tác của tôi.

- Anh em thường trêu ông là "Phùng tốc độ", có năm ra ba tiểu thuyết. Chuyện "viết bằng miệng" – vợ gõ phím có thật không?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Từ năm 2005 đến nay, tôi đều đọc bằng mồm cho thư ký gõ. "Sư tử Hưng Yên" (vợ tôi) đánh máy và nói thẳng: tôi viết văn kém, chỉ giỏi viết ký. Nhiều khi chị ấy khóc nhòe máy tính vì bút ký về liệt sĩ, nhưng tiểu thuyết lịch sử máu lửa thì… vô cảm. Đoạn cuối Ngô Vương chính do vợ tôi viết thẳng vào vì lúc đó tôi đã kiệt sức, mồm miệng cứng đơ. May mắn sau này có thư ký Hà Thy Linh và Bảo Thơ giúp tôi biên tập rất tinh.

- Để viết Phùng Vương, ông đã mười năm điền dã đến gần trăm điểm thờ. "Đi" có phải là phần tất yếu của "viết"?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi rất ham đi. Từ năm 2009, chưa một thứ bảy, chủ nhật nào tôi không ở các đình, đền, chùa, miếu phía Bắc. Riêng Đường Lâm – đất hai vua Phùng Hưng và Ngô Quyền – tôi đã khảo sát cả trăm lần. Trong các chuyến đi, tôi thu được vô vàn tài liệu quý và thấy rõ nguyện vọng của nhân dân: cần văn chương tôn vinh các vị vua chúa, danh nhân. Ý tưởng lúc nào cũng ăm ắp, thúc giục tôi dồn toàn bộ sức lực cho tiểu thuyết lịch sử.

- Với tư cách một "người mở đường", ông thấy các cây bút trẻ hôm nay thiếu nhất điều gì?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi từng mở nhà sách Như Quỳnh – điển hình cho thói "coi trời bằng vung", thất bại đắt giá. Về chuyện cầm bút, tôi chỉ dám chia sẻ: Hãy mạnh mẽ và dấn bước! Hãy giàu khát vọng và thực hành khát vọng của mình trong cuộc sống sôi động, cao đẹp hôm nay.

- Một câu hỏi riêng tư: Trong ông dường như có cuộc chiến giữa "người lính văn hóa" và "kẻ phong trần"? Ai đang thắng?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi càng tự định nghĩa mình càng thấy sai. Nhà văn không phải lúc nào cũng hiểu hết mình. Phần còn lại để bạn đọc, người đời định luận. Điều tôi thấy là mình ngày càng thanh thản khi viết ra những câu chữ cho riêng mình và cho bạn đọc thân yêu.

- Cuối cùng, nếu phải chọn một cột mốc cảm xúc nhất: Khúc dạo đầu của binh nhì, hay lần ra mắt Trưng Nữ Vương cùng vợ con?

Nhà văn Phùng Văn Khai: Tôi từng viết trường ca Hoa bên cột mốc, gửi nhà văn Nguyễn Bình Phương, đến nay chưa thấy ông nhận xét – thất bại. Nhưng văn chương là thế, thành bại đều tự do. Cột mốc đẹp nhất với tôi chính là Khúc dạo đầu của binh nhì in chung với nhà văn Phùng Kim Trọng. Anh Phương bảo tôi có khả năng viết văn. Và mãi đến hôm nay, một đoạn văn anh viết thêm cuối bản thảo tiểu thuyết Hư thực của tôi, tôi vẫn chưa hiểu hết. Nhưng sự hấp dẫn của văn chương chính là như thế.

Lời kết: Phùng Văn Khai không chỉ kể về "những gì đã viết", mà đã mở ra cả một "xưởng nghệ thuật" bên trong tâm hồn mình: nơi lịch sử thức giấc, nơi người lính thầm lặng đi tìm công lý cho những số phận, và nơi mỗi trang viết đều đặt mình về phía Nhân dân & Tổ quốc.

   - Cảm ơn ông.

Lê Ngọc Tú (thực hiện)