ThS. TRẦN TRỌNG TRIẾT

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Việc am tường cả âm nhạc Tây phương cùng kinh nghiệm đóng đàn thực tế hơn 60 năm qua đã giúp ông tạo nên những nhạc cụ thương hiệu Vĩnh Bảo độc nhất vô nhị. Mỗi cây đàn do ông làm ra, từ khâu chọn thớ gỗ, xử lý hợp âm đến việc đục khe “thở” đều được tính toán tỉ mỉ như một công trình kiến trúc âm thanh. Chính cố Giáo sư Trần Văn Khê trong hồi ký từng thán phục rằng cây đàn tranh bằng gỗ Kiri mà Nhạc sư Vĩnh Bảo đóng cho ông có âm thanh tuyệt hảo đến mức quá “thượng thừa” mà các chuyên gia âm thanh học người Pháp cũng phải trầm trồ, thán phục. 

Nhạc sĩ Vĩnh Bảo

Hơn một thế kỷ hiện diện trên cõi đời, Nhạc sư Vĩnh Bảo không chỉ là một danh cầm bậc thầy của nghệ thuật đờn ca tài tử và nhạc cổ truyền Việt Nam, mà còn là chiếc cầu nối hiếm có giữa truyền thống và hiện đại. Điều khiến hậu thế kính trọng ông không chỉ ở những ngón đàn đạt tới độ tinh diệu hay những cây đàn mang thương hiệu Vĩnh Bảo nổi tiếng khắp thế giới, mà còn ở tâm nguyện lớn lao: trao truyền lại “ngón đàn”, trao truyền tinh thần văn hóa dân tộc cho lớp lớp học trò để tiếng đàn Việt tiếp tục ngân vang trong thời đại mới.

Hơn một thế kỷ gìn giữ hồn nhạc Việt

Trong lịch sử âm nhạc truyền thống Việt Nam hiện đại, hiếm có nghệ nhân nào để lại dấu ấn sâu rộng như Nhạc sư Vĩnh Bảo. Sinh năm 1918 tại Đồng Tháp, ông lớn lên trong một gia đình yêu cổ nhạc Nam Bộ. Từ những năm thiếu thời, tiếng đàn đã trở thành một phần máu thịt của cuộc đời ông.

Lúc sinh thời, ba ông biết chơi nhạc cụ truyền thống và gia đình còn lập ban hát để diễn tuồng nên từ năm 8 tuổi, Nhạc sư Vĩnh Bảo đã biết chơi đàn gáo, đàn kìm. Ba ông thấy vậy nên cho ông đi thụ giáo âm nhạc từ các nhạc sư, nghệ sĩ trong vùng sau giờ học văn hóa ở trường. Ngoài ra, ông còn rong ruổi tìm thầy, học bạn, tiếp thu tinh hoa từ hàng trăm nghệ nhân khắp các vùng miền của đất nước. Chính sự ham học hiếm có ấy đã tạo nên một nghệ sĩ mang vốn tri thức đồ sộ về âm nhạc dân tộc, có khả năng sử dụng hàng chục loại nhạc cụ truyền thống khác nhau.

Giới nghiên cứu âm nhạc thường nhắc đến Nhạc sư Vĩnh Bảo như một hiện tượng đặc biệt. Ông không chỉ đàn giỏi mà còn hiểu sâu sắc bản chất của âm nhạc truyền thống Việt Nam. Với ông, mỗi bản nhạc không phải là một cấu trúc cố định mà là một không gian sáng tạo, nơi người nghệ sĩ gửi gắm cảm xúc, trải nghiệm và tâm hồn của mình. Chính điều đó đã làm nên phong cách biểu diễn độc đáo của ông. Những người từng nghe tiếng đàn tranh Vĩnh Bảo đều có chung một nhận xét: tiếng đàn không đơn thuần là âm thanh mà như kể lại câu chuyện của một vùng đất, một dân tộc và một đời người.

Nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc cố Giáo sư Tiến sĩ Trần Văn Khê từng đánh giá Vĩnh Bảo là một trong những danh cầm xuất sắc nhất của âm nhạc truyền thống Việt Nam. Sự thừa nhận ấy không chỉ đến từ kỹ thuật điêu luyện mà còn từ chiều sâu văn hóa được tích tụ trong từng tiếng đàn.

Từ tiếng đàn miền sông nước đến biểu tượng văn hóa dân tộc

Từ những sân khấu đờn ca tài tử Nam Bộ đầu thế kỷ XX đến các lớp học trực tuyến xuyên biên giới đầu thế kỷ XXI, Nhạc sư Vĩnh Bảo đã dành hơn 100 năm cuộc đời để gìn giữ, làm giàu và trao truyền di sản âm nhạc dân tộc cho các thế hệ kế tiếp.

Có những con người mà cuộc đời của họ gần như song hành với lịch sử của một dân tộc. Nhạc sư Vĩnh Bảo đã đi qua xuyên suốt mọi biến thiên của lịch sử, có một điều chưa bao giờ thay đổi: tình yêu vô điều kiện của ông dành cho âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Khi Nhạc sư Vĩnh Bảo cất tiếng đàn đầu tiên tại vùng Đồng Tháp Mười đầu thế kỷ XX, đờn ca tài tử Nam Bộ vẫn còn là một loại hình nghệ thuật dân gian hiện diện trong đời sống cộng đồng. Khi ông khép lại cuộc đời mình ở tuổi 103, loại hình nghệ thuật ấy đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Giữa hai cột mốc lịch sử ấy, Vĩnh Bảo chính là một trong những người góp phần quan trọng làm nên sức sống bền bỉ của di sản. Ông không chỉ là nghệ nhân biểu diễn. Ông là người lưu giữ ký ức, người bảo tồn kỹ thuật cổ truyền, người cải tiến nhạc cụ, nhà giáo dục âm nhạc và là một trong những cầu nối quan trọng đưa âm nhạc truyền thống Việt Nam vượt qua lãnh thổ vươn tới với thế giới.

Người dành cả đời để trao truyền

Nếu tài năng khiến Vĩnh Bảo trở thành danh cầm thì tinh thần trao truyền mới là yếu tố giúp ông trở thành một biểu tượng văn hóa. Trong quan niệm của ông, di sản chỉ thực sự sống khi được truyền lại cho thế hệ kế tiếp. Bởi vậy, suốt nhiều thập niên, ông xem việc giảng dạy là một sứ mệnh.

Từ những năm đầu tham gia giảng dạy tại Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn cho đến những năm cuối đời, căn nhà nhỏ của ông luôn mở cửa đón học trò. Người học có thể là nghệ sĩ trẻ trong nước, nghiên cứu sinh nước ngoài và những người yêu nhạc dân tộc từ khắp nơi trên thế giới.

Điều đáng trân trọng là Vĩnh Bảo không dừng lại ở phương pháp truyền nghề truyền thống. Ông sớm nhận ra rằng nếu muốn bảo tồn âm nhạc dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa thì phải tận dụng công nghệ mới. Khi nhiều người cùng thế hệ còn xa lạ với máy tính, ông đã học sử dụng vi tính, thu âm, quay phim, gửi bài học từ xa cho học trò. Sau này, ông còn dạy trực tuyến cho các học viên ở nước ngoài, bất chấp khoảng cách địa lý và chênh lệch múi giờ.

Từ góc nhìn hôm nay, những việc làm ấy cho thấy tư duy vượt thời đại của một nghệ nhân hơn là một người chỉ biết giữ gìn truyền thống. Ông hiểu rằng bảo tồn không có nghĩa là đóng khung quá khứ, mà là làm cho giá trị truyền thống thích nghi với hoàn cảnh mới để tiếp tục được sống trong hiện tại.

Người “thổi hồn” vào những cây đàn

Đối với Nhạc sư Vĩnh Bảo, cổ nhạc Nam Bộ nói chung và Đờn ca tài tử nói riêng không phải là thứ âm nhạc đóng khung trong những khuôn mẫu tĩnh tại. Ông từng chia sẻ: “Lối trình diễn nhạc cổ truyền của ta khác với lối chơi nhạc phương Tây. Người chơi nhạc ta là phải biết biến hóa, thêm thắt hợp lý xung quanh một 'lòng bản' xương sống khi diễn tấu; nhờ đó, người ta thích đến để nghe những lối đàn riêng, chữ đàn riêng, đôi khi xuất thần...” 

Dù sử dụng điêu luyện khoảng 30 loại nhạc cụ, nhưng đờn tranh và đờn kìm mới là nơi Nhạc sư gửi gắm trọn vẹn tâm sự đời mình.

Tiếng đờn tranh của ông dạo các điệu buồn oán đạt đến độ “thần sầu quỷ khốc”. Cái buồn ấy không bi lụy, rầu rĩ thê thảm mà da diết, lắng đọng, thấm đẫm trải nghiệm của một đời người từng qua bao phong sương, làm đủ mọi nghề từ thông ngôn, thư ký đến lái xe, quản lý khách sạn để mưu sinh và giữ lửa nghề. 

Nhà cải tiến nhạc cụ và tư duy kết nối công nghệ hiện đại

Không chỉ dừng lại ở vai trò một danh cầm, Nhạc sư Vĩnh Bảo còn bước vào lịch sử cổ nhạc với tư cách một nhà cải tiến tiên phong. Từ thập niên 50 - 60 của thế kỷ trước, ông đã táo bạo mở rộng kích thước cây đàn tranh truyền thống, nâng từ 16 dây lên 17, 19 rồi 21 dây. Sự cải tiến này không làm mất đi tính dân tộc mà trái lại, giúp cây đàn tranh có thể diễn tấu mượt mà cả cổ nhạc lẫn các bài bản hiện đại, làm giàu thêm âm sắc cho nhạc cụ nước nhà. 

Việc am tường cả âm nhạc Tây phương cùng kinh nghiệm đóng đàn thực tế hơn 60 năm qua đã giúp ông tạo nên những nhạc cụ thương hiệu Vĩnh Bảo độc nhất vô nhị. Mỗi cây đàn do ông làm ra, từ khâu chọn thớ gỗ, xử lý hợp âm đến việc đục khe “thở” đều được tính toán tỉ mỉ như một công trình kiến trúc âm thanh. Chính cố Giáo sư Trần Văn Khê trong hồi ký từng thán phục rằng cây đàn tranh bằng gỗ Kiri mà Nhạc sư Vĩnh Bảo đóng cho ông có âm thanh tuyệt hảo đến mức quá “thượng thừa” mà các chuyên gia âm thanh học người Pháp cũng phải trầm trồ, thán phục. 

Nhắc đến Vĩnh Bảo, giới nghệ thuật không chỉ nhớ đến một danh cầm mà còn nhớ đến một bậc thầy chế tác nhạc cụ.

Trong nhiều thập niên, ông miệt mài nghiên cứu cải tiến đàn tranh nhằm nâng cao chất lượng âm thanh và mở rộng khả năng biểu diễn. Từ số lượng dây đàn, kích thước hộp cộng hưởng cho đến vật liệu chế tác, mọi chi tiết đều được ông nghiên cứu cẩn trọng.

Những cây đàn tranh mang thương hiệu Vĩnh Bảo không đơn thuần là nhạc cụ. Chúng là kết quả của sự kết hợp giữa tri thức âm nhạc, kinh nghiệm thực hành và tình yêu văn hóa dân tộc.

Ông từng dành hàng giờ chỉ để lắng nghe tiếng vang của một tấm gỗ, quan sát từng thớ gỗ trước khi quyết định đưa vào chế tác. Với ông, cây đàn không phải là vật vô tri mà có “hơi thở”, có “linh hồn”, và người làm đàn phải biết đánh thức linh hồn ấy. Nhờ vậy, nhiều nghệ sĩ trong và ngoài nước xem việc sở hữu một cây đàn Vĩnh Bảo là niềm tự hào nghề nghiệp.

Tầm vóc của Nhạc sư còn thể hiện ở tư duy đổi mới trong cách truyền dạy. Trăn trở trước lối truyền ngón dân gian mang tính “cầm tay chỉ việc”, vốn dễ làm tam sao thất bản và không thể ghi lại những nốt nhấn vuốt vi tế, ông đã tự mình sáng tạo ra một hệ thống ký âm riêng dành cho nhạc Tài tử. Thử nghiệm này đã được hệ thống hóa trong giáo trình “Thử tự học Đàn tranh” (Sở Văn hóa tỉnh Long An xuất bản), nay đã trở thành báu vật của giới nghiên cứu. 

Đặc biệt, ở tuổi “xưa nay hiếm”, khi internet còn là khái niệm mới mẻ tại Việt Nam, cụ già ngoài 80 tuổi Vĩnh Bảo đã tự mua máy tính bàn, mời thầy về dạy thao tác để viết tài liệu, thu âm và dạy trực tuyến. Bất kể chênh lệch múi giờ, giữa cái nóng hầm hập của Sài Gòn, ông vẫn hướng dẫn từng thế tay, từng cái nhấn vuốt tinh tế cho học trò qua màn hình máy tính. 

Di sản còn mãi với thời gian

Năm 2021, Nhạc sư Vĩnh Bảo qua đời ở tuổi một thế kỷ ba năm. Sự ra đi của ông khép lại một chương đặc biệt trong lịch sử âm nhạc dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, những gì ông để lại vẫn tiếp tục hiện hữu. Đó là hàng ngàn học trò đang tiếp tục biểu diễn và giảng dạy âm nhạc truyền thống. Đó là những công trình nghiên cứu, giáo trình, phương pháp ký âm và tư liệu quý giá về đờn ca tài tử Nam Bộ. Đó là những cây đàn vẫn đang ngân vang thang âm, nốt nhạc trên các sân khấu, trong các lớp học và không gian văn hóa ở nhiều quốc gia.

Quan trọng hơn cả, đó là một bài học lớn về trách nhiệm của người làm văn hóa, văn học nghệ thuật. Trong suốt cuộc đời mình, Vĩnh Bảo chưa bao giờ xem âm nhạc là tài sản riêng. Ông xem đó là gia tài của dân tộc cần được gìn giữ, phát huy và trao truyền lại cho thế hệ sau.

Bởi thế, khi nhắc đến ông, người ta không chỉ nhớ một nghệ nhân tài hoa mà còn nhớ đến một người thầy lớn của văn hóa Việt Nam. Tiếng đàn của Vĩnh Bảo đã dừng lại, nhưng “ngón đàn” (kỹ thuật) và “chữ đàn” (nốt, bản đàn) của cổ nhạc… mà ông trao truyền vẫn tiếp tục được các thế hệ trẻ nâng niu, gìn giữ và phát triển. Đó chính là cốt cách một cây đại thụ vẫn tiếp tục tỏa bóng mát cho đời, ngay cả khi ông đã đi xa.

Từ cây đàn tranh đến bài học bảo tồn di sản

Nhìn lại cuộc đời Nhạc sư Vĩnh Bảo, có thể thấy ông đã đi trước thời đại trong tư duy bảo tồn di sản. Ông hiểu rằng bảo tồn không đồng nghĩa với giữ nguyên hiện trạng. Nếu di sản không thích nghi với đời sống đương đại, nó sẽ dần bị lãng quên. Bởi vậy, ông mạnh dạn cải tiến đàn tranh, ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy, mở rộng giao lưu quốc tế và khuyến khích người trẻ tiếp cận âm nhạc dân tộc bằng những phương thức mới.

Ngày nay, khi nhiều loại hình văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một bởi làn sóng toàn cầu hóa, câu chuyện của Nhạc sư Vĩnh Bảo vẫn còn nguyên giá trị thời sự. Ông chứng minh rằng di sản chỉ có thể sống khi được trao truyền liên tục từ thế hệ này sang thế hệ khác. Và người nghệ nhân chỉ thật sự hoàn thành sứ mệnh khi tạo ra được những người kế tục mình.

Cây đại thụ còn mãi với thời gian

Nhạc sư Vĩnh Bảo đã đi xa, nhưng dấu ấn của ông vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa Việt Nam. Trong tiếng đàn của những học trò đang tiếp tục biểu diễn ở nhiều quốc gia. Trong những cây đàn tranh mang thương hiệu Vĩnh Bảo vẫn ngân vang trên sân khấu. Trong những công trình nghiên cứu đang được các học giả trong và ngoài nước sử dụng. Và trên hết, trong nhận thức của những người yêu văn hóa dân tộc về trách nhiệm gìn giữ bản sắc Việt Nam giữa thời đại toàn cầu hóa.

Một thế kỷ trước, Vĩnh Bảo tiếp nhận “ngón đàn” từ tiền nhân. Một thế kỷ sau, ông trao lại món quà ấy cho tương lai. Có lẽ đó chính là ý nghĩa lớn lao nhất của cuộc đời một nghệ nhân lớn: trở thành chiếc cầu nối để hồn cốt văn hóa dân tộc không bao giờ bị đứt đoạn.

Từ góc độ văn hóa - lịch sử, Nhạc sư Vĩnh Bảo là hiện thân tiêu biểu cho mô hình “nghệ nhân - học giả - nhà giáo dục” hiếm gặp của Việt Nam. Ông vừa là người lưu giữ tri thức truyền thống, vừa là người hệ thống hóa tri thức ấy thành giáo trình, phương pháp giảng dạy và tư liệu nghiên cứu cho thế hệ sau.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, bài học lớn nhất từ Nhạc sư Vĩnh Bảo là bảo tồn phải đi cùng trao truyền và đổi mới sáng tạo. Di sản không thể tồn tại nếu chỉ được lưu giữ trong bảo tàng hoặc hồ sơ tư liệu. Di sản phải được thực hành, được học tập và được tiếp tục sáng tạo. Do đó, cần đẩy mạnh số hóa tư liệu âm nhạc truyền thống; xây dựng mạng lưới nghệ nhân truyền dạy trong trường học; hỗ trợ các dự án nghiên cứu, biểu diễn và sáng tạo trên nền tảng âm nhạc dân tộc; đồng thời tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận di sản bằng công nghệ số. Đó cũng chính là con đường mà Nhạc sư Vĩnh Bảo đã tiên phong thực hiện từ nhiều thập niên trước và để lại cho chúng ta một bài học còn nguyên giá trị đến hôm nay.

Lời kết

Nhạc sư Vĩnh Bảo đã thanh thản dạo bản đàn cuối cùng để về với đất mẹ Đồng Tháp - thuần khiết như hồn sen ở tuổi 103, nhưng di sản ông để lại vẫn là một bóng mát đại thụ che chở và nâng đỡ cho những tâm hồn trẻ yêu mến cổ nhạc. Nhìn vào cuộc đời ông, những người làm công tác văn hóa, văn học nghệ thuật và thế hệ trẻ nhận ra rằng: Âm nhạc dân tộc chưa bao giờ cũ kỹ, nó chỉ chờ những ngón tay đủ tri âm, những tấm lòng đủ “thương đời” để tấu lên những thanh âm vượt thời gian. Trân trọng những đóng góp quan trọng đó, Nhạc sư Vĩnh Bảo đã danh dự được Tổng thống Cộng hòa Pháp trao tặng Huân chương Bắc đẩu Bội tinh hạng Officier, được vinh danh là “Quốc gia chi bảo” tại một hội nghị Âm nhạc dân tộc học ở Mỹ, được trao Giải thưởng Đào Tấn và giải thưởng Phan Chu Trinh và được tặng bằng khen của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam.

T.T.T