Tuỳ bút của PHỐ GIANG

Tôi gặp chị Hồng Oanh lần đầu tiên vào một sáng chủ nhật trong một buổi sinh hoạt thường kỳ của Câu lạc bộ Thơ Ca Cung văn hoá lao động thành phố Hồ Chí Minh năm 2007. Trong buổi đó chị ngâm một bài thơ của chị sáng tác. Tiết mục của chị đã gây xúc động mạnh với tôi. Kết thúc tiết mục tôi và nhiều người lên tặng hoa cho chị.

Cuối buổi sinh hoạt tôi tìm gặp chị. Là đồng hương Hà Tĩnh với nhau nên chúng tôi nhanh chóng trở nên thân thiết. Năm 2008 thì Hội thơ Nghệ Tĩnh được thành lập, nhà thơ Lam Giang làm chủ nhiệm, tôi và anh Trần Văn Thuyên làm phó chủ nhiệm. Hội thơ Nghệ Tĩnh tại Tp. Hồ Chí Minh của chúng tôi hồi đó khá đông, mỗi lần sinh hoạt thường tới khoảng 100 người, ngồi kín cả hội trường. Ai lên đọc thơ hay ca hát dều phải đăng ký trước. Từ thời đó chị Hồng Oanh đã tham gia nhiều câu lạc bộ nên cũng có lúc chị vắng mặt, có lúc đến giữa chừng. Tuy vậy, mỗi khi Hồng Oanh xuất hiện, dù là giữa chừng hay cuối buổi, thể theo yêu cầu chung luôn được ưu tiên trình diễn ngay. Và chị luôn hăng hái đáp ứng yêu cầu của anh em, có lúc đến hai ba tiết mục. Ngâm thơ xong lại thêm hát ví, hát dân ca. Phải nói là nghe Hồng Oanh ngâm thơ, hò ví, hay hát dân ca ta cứ lịm đi trong ngọt ngào du dương của một giọng ngâm, giọng hát vừa ấm áp tình cảm vừa trong sáng rành rọt. Tác phong giản dị khiêm tốn và chân tình nên ai cũng mến, cũng thích được nghe O hát, xem o trình diễn (Hồng Oanh là người miền Trung nên chúng tôi thường thân mật gọi chị là O và đôi lúc chị cũng tự xưng “O” với chúng tôi trong trò chuyện).

Được trời phú cho một chất giọng vừa sáng vừa ấm vừa vang nên trong ngâm thơ, hát ví dặm, dân ca hay các bài hát đượm chất dân ca ai cũng thích; cộng thêm tính giản dị dễ gần và nhiệt tình đam mê trong công việc nên chị luôn được săn đón ở mọi nơi mọi lúc; mặt khác chị luôn đáp lại thịnh tình sự yêu mến của mọi ngươi nên chị cũng có mặt và trình diễn mọi nơi, mọi lúc khi được yêu cầu, từ các buổi biểu diễn văn nghệ hoành tráng đến các buổi sinh hoạt của các câu lạc bộ; từ các cuộc hội nghị, hội thảo đến đám cưới, các cuộc vui của bạn bè. Một đức tính tuyệt vời và thật đáng quý.

Nghệ nhân nhân dân (NNND) Hồng Oanh rất đam mê và có tài năng trong cả ba lĩnh vực: làm thơ và ngâm thơ; hát dân ca và truyền bá dân ca đặc biệt là ví giặm Nghệ Tĩnh đến với công chúng; Hát kiều và truyền bá Truyện kiều của đại thi hào Nguyễn Du đến tầng lớp trẻ, học sinh sinh viên và công chúng.

Nghệ nhân Hồng Oanh biết rất nhiều làn điệu ngâm thơ của các miền khác nhau, từ Bắc bộ, Khu 4 cũ, Bình Trị Thiên, Nam Trung bộ cho đến Nam bộ. Một bài thơ chị có thể thể hiện bằng giọng ngâm của nhiều miền khác nhau, tới đâu chị ngâm theo giọng điệu của miền đó. Với chất giọng đằm thắm và truyên cảm, bằng lối ngâm phong phú đa dạng và sinh động, đến đâu chị cũng hút hồn khán thính giả mỗi khi trình diễn. Khi bàn luận đến ngâm thơ, trình diễn thơ chị là một trong những tên tuổi được nhắc đến đâu tiên. Một lần tôi về quê, đến thăm một nhà bà con bên ngoại được chủ nhà mở cho nghe một đĩa ngâm thơ các bài thơ của nhà thơ Quỳnh Giao (Đinh Nho Diệm) và Đinh Phạm Thái. Đĩa ngâm thơ này được ngâm với nhiều nghệ sĩ tên tuổi. Nghe hết đĩa, chủ nhà Đinh Phạm Toản đưa mắt về phía tôi: “Thế nào, chú nhận xét xem giọng ngâm nào hay nhất?”. Tôi chưa kịp trả lời, anh Toản chép miệng tấm đắc: “Hồng Oanh là ngươi ngâm hay nhất, đúng không? ở đây ai nghe cũng bảo vậy. Du dương truyền cảm và rất rõ lời. Thái đang muốn nhờ ngâm cho một đĩa nữa mà chưa có dịp.” Tôi cũng thấy vậy, đặc diểm nổi bật của giọng ngâm Hồng Oanh là du dương truyền cảm và rất rõ lời. Mặt khác nhờ biết nhiều điệu ngâm nên rất sinh động, tránh được sự nhàm chán do cách ngâm đơn điệu đều đều của nhiều nghệ sĩ.

Nghệ sĩ Hồng Oanh cũng là một nhà thơ. Chị làm thơ từ thời còn trẻ, đến nay đã xuất bản 4 tập thơ: Trăng xuân, Sóng hát, Đất ngời, Gió gọi và tập văn xuôi Lễ hội quan thành đế quân về văn hoá dân gian, nhiều đĩa CD của các cuộc nói chuyện về văn hoá dân gian, truyện Kiều. Thơ chị có nhiều bài hay được bạn đọc yêu thích, một số bài được các nhạc sĩ phổ nhạc, được Đài Phát thanh tiếng nói Việt Nam phát sóng nhiều lần. Chị là hội viên Hội Nhà văn thành phố Hồ Chí minh, hội viên của nhiều câu lạc bộ thơ ca ở thành phố Hồ Chí Minh.

Nghệ nhân Hồng Oanh rất đam mê truyện Kiều và ngưỡng mộ Đại thi hào Nguyễn Du. Chị là thành viên của Hội Kiều học Việt Nam, là Phó giám đốc Trung tâm phát triển giao lưu văn hoá khoa học giáo dục thuộc Hội Tâm lý và Giáo dục Việt Nam, người đã đóng góp rất nhiều công sức trong việc truyền lửa, truyền tình yêu truyện Kiều, văn hoá dân gian đến với tầng lớp trẻ, học sinh sinh viên. Dù rất bận rộn với việc mưu sinh và các công việc khác, chị vẫn dành thời gian kết hợp với các trường học tổ chức các buổi nói chuyện, giao lưu với học sinh, sinh viên về truyện kiều, về thi hào Nguyễn Du. Ở thành phố Hồ Chí Minh rất nhiều trường phổ thông cơ sở, phổ thông trung học đã được chị đến nói chuyện về Nguyễn Du, về truyện Kiều, được nghe chị ngâm Kiều, hát Kiều. Những buổi giao lưu đó đã tác động rất lớn, khơi dậy lòng đam mê văn học dân gian nói chung và truyện kiều nói riêng, đồng thời cũng làm cho con người trở nên nhân ái hơn, tốt hơn. Không chỉ ở thành phố Hồ Chí Minh, chị cũng đã đến rất nhiều tỉnh, thành để nói chuyện và trình diễn.

Nghệ nhân Hồng Oanh đã làm được một công việc rất lớn cho quê hương đất nước là ngâm và thu âm toàn bộ truyện Kiều 3452 câu lục bát trong 12 đĩa CD. Chị âm thầm thực hiện công việc này trong nhiều năm và trong hoàn cảnh kinh tế gia đình khá khó khăn chỉ yêu thích và ngưỡng mộ truyện Kiều, chỉ vì muốn truyện kiều được nhiều người thuộc và được truyền bá sâu rộng trong cộng đồng người Việt ở trong nước cũng như ở hải ngoai. Chị tâm sự rằng khi làm xong các đĩa CD này chị vô cùng vui sướng, mấy đêm liền khấp khởi nôn nao không sao ngủ được. Và ngay lập tức chị ra Hà Tĩnh đến bái lễ trình cụ Nguyễn Du tại khu tưởng niệm ở Nghi Xuân, xong vào Thị xã Hà Tĩnh liền để “khoe” với sở Văn hoá Hà Tĩnh. Chị bảo ngâm thơ cho 12 đĩa CD liền, một công việc khá nhọc nhằn gian nan nhưng cuối cùng cũng hoàn thành tốt đẹp. Có được sự thành công này rất có thể có sự trợ giúp của Thi hào, của Trời, Phật. Đúng là một công đồ sộ, nếu không đủ tài năng, đam mê và dũng cảm, kể cả việc chi tài chính thì không thể thực hiện được. Và cũng nhờ sự quyết tâm của Nghệ nhân Hồng Oanh mà giờ ta có một bộ đĩa ngâm Kiều quý giá của một nghệ nhân danh tiếng, giúp cho truyện Kiều được truyền bá sau rộng hơn đến cộng đồng trong nước cũng như ở hải ngoại.

Hát ví giặm là “đặc sản” của NNND Hồng Oanh. Với chất giọng và phong cách trình diễn của Hồng Oanh thì không ai bì được. Không chỉ có Ví dặm Nghệ Tĩnh, chị hát dân ca các miền khác, các bài hát đượm chất dân ca cũng rất hay, luôn mang một phong cách, một giọng điệu riêng hết sức quyến rũ, hút hồn người nghe. Nhưng điều hết sức đáng quý ở NNND Hồng Oanh là rất bình dân, rất dễ tính và nhiệt tình. Ở đâu chị cũng sẵn sàng trình diễn không chút nề hà, miễn là được mọi người đón nhận, đưa niềm vui hạnh phúc đến với mọi người. Chị hát vì đam mê, vì niềm vui hạnh phúc của mọi người chứ không vì danh lợi, bổng lộc. Các ca sĩ hát ở show, đám cưới, hội nghị đều có catse nhưng với chị chị chỉ là tràng vỗ tay, sự ngưỡng mộ thôi, chứ có đồng xu nào đâu. Thế nhưng ở đâu chị cũng vui vẻ nhiệt tình miễn sao đem đến niềm vui cho mọi người.

Có tài năng, có giọng ngâm thơ, hát dân ca tuyệt vời, chị được rất nhiều câu lạc bộ thơ ca mời tham dự và thực tế chị là thành viên chính thức của nhiều câu lạc bộ thơ ca ở thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, còn bán chính thức thì không thể kể hết. Tuy vậy chị vẫn dành khá nhiều thời gian cho việc truyền bá, đào tạo lớp trẻ kế cận. Ở thành phố Hồ chí Minh từ đầu những năm 2000 chị đã thành lập một câu lạc bộ hát dân ca, các thành viên chủ yếu là học sinh sinh viên và các em tuổi mười tám đôi mươi. Chỉ tâm sự, lứa chúng mình chẳng bao lâu nữa sẽ hết thời, không truyền được cho lớp trẻ thì chẳng mấy chốc sẽ bị nhạc trẻ, nhạc ngoại lấn át và rồi dân ca, ví giặm sẽ mai một mất. Bởi thế không thể chỉ lồng ghép trong các buổi sinh hoạt của các câu lạc bộ thơ ca được, phải có một câu lạc bộ riêng chuyên về dân ca, về ví giặm mới hiệu quả. Bởi thế chi mới phải thành lập câu lạc bộ Ví Dặm. Câu lạc bộ Ví giăm của chị sinh hoạt ở số 1 Nguyễn Du – quận 1. Tôi cũng đã nhiều lần được mời đến xem trình diễn tại đây. Về sau ở thành phố Hồ Chí Minh còn thêm câu lạc bộ Ví giặm phía nam, rồi các câu lạc bộ dân ca, ví giăm ở Thủ Đức và nhiều quận khác. Câu lạc bô Ví giặm phía nam, câu lạc bộ Ví dặm Thủ Đức chị đều làm chủ nhiệm, ở các câu lạc bộ khác chị không là chủ nhiệm nhưng chị vẫn là người quan trọng, là linh hồn của các câu lạc bộ này. Ngoài ra, mỗi năm không biết bao nhiêu lần chị đi đến các tỉnh từ trong Nam cho đến ngoài Bắc để ngâm Kiều, hát Kiều, trình diễn dân ca, Ví giặm…

NNND Hồng Oanh là người luôn nặng lòng với đất mẹ, luôn đau đáu với Quê hương. Đã mấy chục năm rồi, năm nào chị cũng về Hà Tĩnh mấy lần để đào tạo hát dân ca, ví giặm cho các thế hệ trẻ ở quê nhà do Sở Văn hoá Hà tĩnh mời. Có lần tôi nửa đùa nửa thật trêu chị rằng mừng cho chi bởi đã có thêm một khoản thu nhập. Chị cười hiền thanh minh là Sở chỉ lo cho vé máy bay đi về và ăn ở thôi, có chi mô nhưng vẫn thấy vui, phấn khởi bởi được dịp phục vụ quê hương, có dịp đào tạo, truyền lửa lớp trẻ, hơn nữa chị cũng có trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát triển ví giặm và văn hoá dân gian ở quê nhà.

Cuối thập niên thứ I của thế kỷ 21, kết hợp với nhà thơ Gia Dũng chị đã tiến hành sưu tầm và biên soạn tập thơ ĐƯỜNG VỀ XỨ NGHỆ với mong ước có được một tập thơ từ xưa đến nay về xứ Nghệ từ các tác giả của xứ Nghệ và các tác giả vùng khác viết về xứ Nghệ. Qua mấy năm liền cần mẫn sưu tầm tìm kiếm từ các thư viện Trung ương và các tỉnh, từ các nhà xuất bản đến các nhà thơ đương đại. Đến năm 2011 thì công việc biên soạn, tuyển chọn, in ấn được hoàn thành và tập thơ ĐƯỜNG VỀ XỨ NGHỆ được trình làng. Một tập thơ dày đặn, giấy tốt, in đẹp, bìa cứng gần 2000 trang khổ 16x24cm in thơ của hơn 600 tác giả gồm các tác giả xứ Nghệ và các tác giả các miền khác viết về xứ Nghệ từ thời trung cận đại và đương đại. Một công trình thật đồ sộ và giá trị. Nghệ nhân Hồng Oanh tâm sự với tôi: “Ra được cuốn sách em rất mãn nguyện, bởi đó là mơ ước của em, là tấm lòng của em với quê hương xứ Nghệ. Để có được 1000 cuốn ĐƯỜNG VỀ XỨ NGHỆ em phải bỏ ra hơn 500 triệu đồng, mà em nào có khá giả gì. Em biết sẽ chẳng thu về được bao nhiêu vì một lượng sách khá lớn được dành tặng Uỷ ban, sở Văn hoá, và một số thư viện của 2 tỉnh nhưng em vẫn rất vui vì em đã thực hiện được tâm nguyện của mình.”. Tôi thực sự thán phục. Hồi đó và ngay cả bây giờ, 500 triệu đồng với một gia đình công chức không phải là nhỏ.

Nghệ nhân Hồng Oanh cũng là người hết sức quan tâm đến việc đền ơn đáp nghĩa với thương binh liệt sĩ và rất chăm chỉ làm từ thiện. Hàng năm, gần như năm nào cũng vậy, vào các dịp Thanh minh, ngày thương binh liệt sĩ 27-7 chị tập hợp bạn bè, sắm sanh lễ vật, hương hoa rồi đến đài liệt sĩ Rạch Chiếc (gần bên cầu Rạch Chiếc) cúng bái tưởng niệm các chiến sĩ đã hy sinh ở đây năm 1975 trong chiến dịch tấn công giải phóng Sài Gòn tháng 4-1975. Sau tuần nhang khói tưởng niệm, chị cùng chúng tôi đọc thơ, ca hát. Chị bảo phải hát cho các chiến sĩ nghe, tội lắm, mỗi năm chỉ có dịp này thôi! Không chỉ thế, thỉnh thoảng lại thấy chị quyên góp tiền rồi cùng anh em bạn bè đến một nghĩa trang liệt sĩ mà chị đã liên hệ trước thắp hương và ủng hộ tiền để ban quản lý có điều kiện tu bổ sơn sửa lại. Thường là nhưng nghĩa trang nhỏ ở nhưng xã khó khăn vùng sâu vùng xa.

NNND Hồng Oanh tên thật là Nguyễn Thị Hồng Vanh, sinh năm 1955 tại một làng quê thuộc huyện Thạch Hà – tỉnh Hà Tĩnh trong một gia đình nông dân nghèo. Hồng Oanh là bút danh của chị. Tuy làm ruộng nhưng cha chị là người có chữ nghĩa, có nhiều kiến thức về đông y, về địa lý và phong thuỷ. Ông cũng là người yêu thơ, thich ca hát. Đó là điều may mắn và cũng là một ân huệ lớn chị được hưởng từ người cha. Bởi vậy từ nhỏ chị đã yêu thơ, thích truyện Kiều và đam mê ca hát, đặc biệt là dân ca, ví dặm Nghệ - Tĩnh. Lại được trời phú cho chất giọng trong sáng mượt mà nên từ tuổi thơ đã nổi bật trong lớp bạn bè cùng trang lứa và có tiếng vang trong xã trong huyện. Tiếng hát của chị được mọi người yêu thích, cộng thêm sự đam mê hăng hái nên mười bảy mười tám tuổi chị đã ở trong đội “văn nghệ xung kích” của xã. Những năm cuối thập niên 60, 70 của thế kỷ trước chị đã cùng đội “văn nghệ xung kích” hàng tuần, hàng tháng đến các ụ pháo, các công trường hát phục vụ bộ đội, thanh niên xung phong. Từ những ngày đó ở vùng Thạch Hà, Can Lộc tiếng hát của cô gái trẻ Hồng Vanh đã nổi như cồn, ai ai cũng khen ngợi. Thậm chí ở Đức Thọ, Hương Sơn cũng biết đến qua lời lời kể, sự trầm trồ của các chàng bộ đội mang về.

Với sự đam mê và nghiêm túc tự học và rèn luyện, dù không được qua trường lớp chuyên nghiêp về nhạc nào nhưng Hồng Oanh vẫn tiến bộ rất nhanh, tiếng hát của chị ngày một hay, phong cách biểu diễn ngày một lôi cuốn được cộng đồng cả nước yêu thích, giới chuyên môn đánh giá cao. Bởi vậy năm 2015 chị được nhà nước tặng thưởng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, ít năm sau, năm 2022 lại được tặng Nghệ nhân nhân dân.

Từ một cô gái quê đam mê Thơ và truyện Kiều, hát Ví giăm và dân ca cộng với sự rèn luyện bền bỉ không biết mỏi, cô gái Hồng Vanh đã trở thành một nhà thơ, một nhà Kiều học, một Nghệ nhân nhân danh tiếng. Chị được các trường phổ thông, các trường đại học chào đón nồng nhiệt, được công đồng yêu thích mến mộ. Giọng ngâm thơ và tiếng hát của chị ngày càng bay xa mọi miền, từ trong nước đến hải ngoại. Chị vừa thực tài vừa có tâm và nhiệt tình nên đi đâu đến đâu cũng được mến mộ. Nhiều tiết mục của chị đã đạt huy chương vàng, huy chương bạc trong các cuộc hội diễn của các vùng và quốc gia. Huy chương vàng tại festival Huế với chuyển thể chầu văn tác phẩm “Sài Gòn thành phố Hồ Chí Minh”, huy chương vàng tại hội diễn hà Nội năm 2002 cho chuyển thể chầu văn tác phẩm “Quận 2 hội ngộ”, huy chương bạc ca trù toàn quốc năm 2018 cho tác phẩm “Sài Gòn thành phố Hồ Chí Minh”. Nhưng theo tôi, công trạng lớn nhất của NNND Hồng Oanh là ở lĩnh vực bảo tồn và phát triển văn hoá dân gian, chị đã không tiếc công sức đi khắp mọi miền để đào tạo, để truyền lửa, truyền tình yêu truyện Kiều, văn hoá dân gian nói chung và ví giặm, dân ca nói riêng cho lới trẻ và cộng đồng.

Đã bước sang tuổi 70 nhưng NNND Hồng Oanh vẫn tràn đầy nhiệt huyết với văn hoá dân gian, ngày 12-1- 2024, trong cuộc liên hoan sau lễ tổng kết năm 2023 của Hội Nhà văn thành phố Hồ Chí Minh, ngồi chung bàn chị khoe với tôi là mới nâng cấp nhà thêm 2 tầng lầu, chủ yếu để có chỗ đào tạo lớp trẻ, có chổ để bạn bè tụ tập ca hát vui chơi hàng ngày. Ngày 30-1-2023 gặp nhau trong họp mặt Văn nghệ sĩ thành phố Thủ Đức do Thành uỷ và Uỷ ban nhân dân thành phố Thủ Đức tổ chức chi còn tâm sự với tôi bao dự án và các dự định sẽ làm sắp tới. Thế mà, khuya mồng 4 tết lại nhận được tin chị đã ra đi vĩnh viễn. Đột ngột quá. Thương xót quá!.

Hồng Oanh ơi, cầu mong cho chị được an vui nơi cực lạc. Tôi viết viết bài tuỳ bút này như là nén tâm nhang cho một bạn thơ, một đồng hương thân thiết.

TP Thủ Đức Nguyên Tiêu 2024
P.G.

Một vài hình ảnh Nhà thơ, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Hồng Oanh với bạn bè VNS tại TP. Hồ Chí Minh