PHẠM NGỌC DŨ

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn)  - Có lẽ từ lâu rồi, xã hội đương đại chúng ta thiếu trầm trọng về: "dinh dưỡng tâm hồn" làm thế nào để các em thể hệ trẻ có tiềm lực dinh dưỡng tinh thần, biết yêu thương người khốn khổ, giúp đỡ kẻ yếu và biết sẻ chia cảm xúc. Đây là vấn đề không khó, chẳng phải dễ nhưng phải nhìn thấy và đồng lòng cả hệ thống giáo dục, gia đình lẫn chính phủ.

Bìa sách Tuổi trẻ và hành trang vào đời

Rất vui, buổi đầu tháng 6/2026 tôi được nhà văn Nguyên Cẩn mời tôi đến café Thức, Quận 4 hội ngộ cùng nhóm Tri thức Việt trò chuyện với các em đề tài tuổi trẻ, nhất là làm sao mang đến tư tưởng tích cực để các em mạnh dạn và tự tin bước vào đời với tâm thể sẵn sàng dấn thân, trước giúp đỡ cho chính mình, sau là gia đình và xã hội, xa hơn nữa cho nhân quần. Tôi được anh tặng tác phẩm: Tuổi Trẻ và Hành Trang Vào Đời, mới đem về nhà chưa ráo mực.

Đọc tác phẩm quá nhiều vấn đề, có thể nói rộng lớn, có thời gian nghiền ngẫm sẽ nói thêm sau. Hôm nay, tôi chỉ nói đến dụng ý tác giả trong phạm vi: Hành trang vào đời cho các em, một đề tài nhà văn, các thức giả và cộng đồng sinh viên – cộng đồng mới vào đời tâm đắc, cùng phạm trù đạo đức và tâm hồn trong tác phẩm này: 

TUỔI TRẺ & HÀNH TRANG VÀO ĐỜI

Có thể nói đây là liên tiểu luận nói về những thao thức, trăn trở của nhà văn Nguyên Cẩn nói riêng cũng như các thức giả nói chung đang lo lắng rất trách nhiệm cho các bạn trẻ được học hành bài bản, kiến thức đầy đủ để bước vào đời tự tin hơn, mạnh dạn hơn.

Mới đây, tháng 5/2026 nhà văn Nguyên Cẩn đã liên kết với Cty cổ phần sách Thái Hà, Hà Nội xuất bản tác phẩm văn: TUỔI TRẺ & HÀNH TRANG VÀO ĐỜI, nó như gõ đúng nhịp tim thời đại của các bạn trẻ, có thể các em còn lúng túng trong khái niệm: Hành trang gì để bước vào đời sống đầy gian nan nhiều thử thách còn ở phía trước, khi con người hôm nay khôn ngoan hơn (cả xảo trá hơn), học hành bài bản hơn. Cuộc tranh đấu cơm áo sẽ ra sao khi chỉ lỗi hẹn một giờ, thậm chí một nhịp đã vuột qua.

Phải bắt đầu lại từ đâu?

ƯỚC MƠ TUỔI TRẺ, trong tác phẩm văn DỰNG LẠI CON NGƯỜI - Lời của kẻ sĩ của nhà văn Nguyên Cẩn, được NXB Tổng hợp TP HCM xuất bản năm 2021, chương đắc ý ấy được tác giả đưa lại vào tác phẩm Tuổi trẻ và hành trang vào đời như lời nhắc nhở cho các em trang bị hành trang vào đời rất cần thiết, hy vọng các em sẽ lắng nghe.  Tác phẩm rất thú vị, nội dung như đề tựa của nó.

Nhà văn đưa ra những cảnh báo có dẫn chứng cụ thể cho các bạn trẻ Việt nói chung và TP.HCM nói riêng, trong các buổi nói chuyện của nhà văn tại TP.HCM với các em, giới sinh viên học sinh rất đồng tình ủng hộ và đặt nhiều câu hỏi, nhà văn nhắc các bạn “Hãy nhớ lấy lời tôi” rất chân thiết với tuổi trẻ hôm nay.

Trong chương: Thắp sáng ước mơ Tuổi trẻ, từ đi tìm thần tượng cho đến trào lưu “thú tội” tới đặt câu hỏi: Vì đâu nên nỗi đến Làm thế nào, và Phải bắt đầu từ đâu?

Đây là những vấn đề hot trong xã hội hôm nay. Khi tinh thần mỗi cá nhân yếu đi tính yêu thương, lòng độ lượng, sự can đảm, chắc chắn tính đề kháng tâm hồn sẽ dần phai nhạt dễ trở nên ích kỷ, hẹp hòi và cô đơn. Đời sống một con người vốn liên đới chằng chịt với bạn bè, cộng đồng xã hội, với cả loài người trong thời đại hôm nay. Mọi việc đều có cái giá của nó từ suy tư, nghiên cứu và thực nghiệm.

Hãy nghe tác giả dẫn chứng các hành vi của bọn trẻ, để các bạn đánh giá:

“Tháng 10/2017, khi Hà Nội có 2 thành viên Running Man là: Kwang Soo & Haha đến giao lưu văn hóa Việt Hàn. Tại sân bay Nội Bài nhiều thanh niên Việt khóc nức nở, trầm trọng hơn hàng chục thanh niên kiệt sức vì chen lấn để có vị trí đẹp chỉ nhìn mặt thần tượng! Ôi chao, tại sao lại tệ hại đến vậy.

Còn nhớ năm 2012 Bi Rain ca sĩ, diễn viên xuất sắc của Nam Hàn đến Hà Nội và TP.HCM các thanh niên Việt cũng khóc sướt mướt vì... không thấy được thần tượng. Có người đến hôn lên ghế Bi ngồi, chỉ vì ghế thần tượng ngồi. Thật là ảo tưởng nông nổi tệ hại...

Và rồi 06/11/17 Jack Ma đến Hà Nội nói chuyện, một thanh niên Việt đứng lên nói: "I love you, Jack Ma" sau đó quỳ lạy nhân vật này. Những người trẻ chín chắn hơn bàng hoàng hành động ấy. Thật xấu hổ cho tuổi trẻ của các em”.

Tại sao các em không nung nấu đam mê và ý chí để mai sau mình cũng sẽ như thế. Tình thần dân tộc các em đánh tòm mất rồi sao? Hãy từ tốn xem lại, vì sao? “Mọi tốt xấu xã hội đều từ giáo dục mà ra cả”

Nói như nhà văn Nguyên Cẩn khá bình tĩnh: "Hãy khoan lên án tuổi trẻ vì sở thích có phần "mê muội" của họ, mà hãy nhìn kỹ vào nguồn cơn vấn đề". Phải chăng lối sống họ bị khủng hoảng?" Tại sao lại khủng hoảng? Theo tôi: Có thể do một thiểu số thiếu nề nếp giáo dục gia đình, thiếu bản lĩnh cá nhân, không có tinh thần cầu tiến học tập, dũng cảm rèn luyện.

Vấn đề này là hiện tượng lớn, đầu tiên là giáo dục các thế hệ trẻ có trách nhiệm, danh dự và lòng tự trọng, ngay cả tình thần dân tộc.

Theo TS Phạm Thị Thúy thuộc Học viện Hành chánh Quốc gia: "Đôi khi giới trẻ không có ác ý mà chẳng qua bị tâm lý đám đông nên dễ a dua theo bạn bè, theo người khác nên nhận định sai vấn đề, từ đó phát ngôn thiếu chuẩn xác".

Nghĩa là không có bản lĩnh cá nhân mới a dua sai theo kẻ khác. Nếu có bản lĩnh và tính trách nhiệm có thể sẽ không xảy ra.

Vì sao lệch lạc lý tưởng và bắt đầu lại từ đâu?

Xã hội chúng ta gần đây cứ mãi so sánh vật chất từ người lớn thành ra sự chuẩn mực về đạo lý thường bỏ quên. Có điều triết lý nhân sinh bao giờ cũng trọng thanh danh những người liêm chính, mực thước và giữ tròn tiết tháo danh dự và nhân cách. Thực sự họ đã được ngưỡng vọng. Chẳng ai khen mấy kẻ trọc phú bao giờ.

Có lẽ từ lâu rồi, xã hội đương đại chúng ta thiếu trầm trọng về: "dinh dưỡng tâm hồn" làm thế nào để các em thể hệ trẻ có tiềm lực dinh dưỡng tinh thần, biết yêu thương người khốn khổ, giúp đỡ kẻ yếu và biết sẻ chia cảm xúc. Đây là vấn đề không khó, chẳng phải dễ nhưng phải nhìn thấy và đồng lòng cả hệ thống giáo dục, gia đình lẫn chính phủ.

Khi con người có lòng tham chiếm hữu cho bản thân thì chắc chắn trái tim tình yêu như quả sim rừng. Chúng ta đã thấy xã hội hiển bày các quan khi còn đương chức, khi lên diễn đàn nói chuyện với dân mới nghe như tính nghiêm minh, liêm khiết, trọng danh dự và trách nhiệm cán bộ thật đáng quý biết bao, đến khi lộ diện bị bắt vì ăn chặn, hối lộ, tham nhũng hàng tỷ, trăm tỷ, ai cũng ngỡ ngàng. Rõ ràng ấy là bản chất đạo đức giả. Tác giả Nguyên Cẩn viết tiếp: "Cuộc chiến tham vọng và thế lực có lúc tưởng chừng không cân sức... Không biết dư luận có đủ mạnh để ủng hộ, để gìn giữ Sơn hà trước những mưu đồ "hắc ám" của những kẻ toan tính bằng đất đai và dự án, bất chấp môi sinh và giá trị đạo đức cao đẹp khác... Mong sao những người có thẩm quyền ủng hộ với lương tâm trong sáng của mình, dù ít hay nhiều "... Đó là cách nối dài ước mơ của thành niên trẻ Việt Nam hôm nay.

Khi tuổi trẻ có tình yêu và lý tưởng được hun đúc từ nhỏ đến trưởng thành chắc chắn sẽ làm được, nhưng không thể một sớm một chiều. Nó cần đòi hỏi thái độ, sự nỗ lực hành động và thời gian.  Đó cũng là nỗi thao thức và hy vọng của tác giả Nguyên Cẩn nói riêng và cả dân tộc Việt nói chung.

Muốn như vậy, trước nhất tuổi trẻ phải huân tập tính lương thiện, không thể “nhân chi sơ tính bổn thiện” – Đứa trẻ sinh ra vốn không thiện không ác, nó như tờ giấy trắng tinh khôi. Thiện ác bắt đầu từ môi trường tiếp xúc, với môi trường tốt sẽ tiếp cận cái tốt và ngược lại. Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng, ấy là chắc chắn. 

Lương thiện bắt đầu từ nếp nhà, một người cha, người mẹ thiện lương, mẫu mực mãi nhắc nhở con, hãy nghĩ và làm công việc lương thiện mỗi ngày, tôi tin chắc đứa con sẽ thiện lương về sau.

Các em vào đời cũng vậy, ý thức lương thiện sẽ giúp các em vui hơn, giúp được một người bạn cơ nhỡ, nói lời tâm tình chân thành cho người tuyệt vọng, bạn vượt qua được nhờ tư tưởng tích cực ta sẽ vui đáo để…

Trong mục: Sức khỏe tâm thần, nhà văn đã dẫn chứng cụ thể, ai có lương tri đọc đến lòng cũng chùng xuống, thở dài. Theo thống kê của báo Tuổi Trẻ ngày 26/4/ 2023: “Hằng năm có đến 40.000 người tự tử. Theo báo Lao Động: Mỗi năm có khoảng 5.000 người tìm đến cái chết do bệnh lý trầm cảm. Đặc biệt, theo số liệu nghiên cứu, tỷ lệ trẻ vị thành niên trầm cảm: 26, 3%, trẻ lập kế hoạch tự tử 4,6% và trẻ cố gắng tự tử 5,8%”. (Trang 85)

Khảo sát cho thấy hơn 20% trẻ em đi học bị bắt nạt, đánh đập, độ tuổi phổ biến từ 12-18 tuổi. Ôi chao, tại sao vậy? Rất nhiều nguyên nhân, các nhà giáo dục, xã hội chưa có biện pháp mạnh tay đủ hữu hiệu. Đến nay (2026) trên mạng xã hội vẫn còn đó nhiều nỗi đau, hệ lụy tinh thần dai dẳng để lại các em và cho gia đình. Lẽ ra những nhà kỹ trị giáo dục ngăn ngừa sớm hơn sẽ không còn oan khiên cho những em bị hại.

Mục “Đức Phật trong ba lô” nghĩ về hành trang vào đời của tuổi trẻ:

Đó là tựa đề một tác phẩm của nhà văn Daisaku Ikeda, đặc biệt ông yêu mến và tin tưởng vào tuổi trẻ, tiền đồ dân tộc đang chờ các em, muốn vậy phải có niềm tin, ý thức trách nhiệm, lòng dũng cảm và ước mơ phụng sự nhân quần. Ông nhắc nhở thái độ công việc đạo đức rất cần thiết trước khi trở thành một tài năng. “Đừng so sánh với ai khác, hãy là chính mình, không ngừng học tập và rèn luyện với lòng can đảm dũng cảm”.

Đời sống là một hành trình từ nhỏ cho đến hết đời người. Trong gia đình, cha mẹ là người thầy cô đầu tiên dạy con hình thành phẩm hạnh: Biết yêu thương ông bà, cha mẹ, anh chị em, đến học đường biết yêu gia đình, làng quê nơi gần nhất cho cuộc bắt đầu hành trình, sau đó mới đến xã hội, dạy cho con trẻ thích đọc sách, sách là nguồn kiến thức bất tận, người không đọc sách chỉ sống một đời sống, người đọc 100 quyển có cả trăm cuộc sống.

Cuốn sách Tâm hồn cao thượng (nguyên tác: Cuore) của nhà văn Ý Edmondo De Amicis, được nhà văn, dịch giả Hà Mai Anh dịch sang tiếng Việt, thời chúng tôi đi học các thầy cô gọi: Cẩm nang gối đầu giường cho các bạn nhỏ học sinh. Tôi chỉ xin trích một đoạn để các bạn thấy rằng: Thực sự là dạy trẻ con sống với tâm hồn cao thượng:

… “Con thử tưởng tượng cái tổ kiến học sinh ấy gồm có hàng trăm dân tộc khác nhau và cái trường hoạt động ấy, con có cái hân hạnh dự phần rồi con tự nhủ: Ví phỏng một mai sự hoạt động ấy ngừng hẳn thì nhân loại sẽ trở lại đời mọi rợ, sẽ sa vào cõi tối tăm, sự hoạt động ấy là sự tiến bộ, là mối hy vọng, là ánh sáng vinh quang của thế giới vậy.

Cố lên! Tên lính nhỏ trong đạo quân lớn lao kia! Cố lên! Con ơi! Hãy lấy sách vở làm khí giới, lấy lớp học làm quân đội, lấy thế giới làm bãi chiến trường, coi sự ngu dốt là cừu địch và lấy sự văn minh của nhân loại làm cuộc khải hoàn, con phải phấn đấu luôn luôn và chớ hề làm tên lính hèn nhát”. (Tâm Hồn Cao Thượng/ bản dịch Hà Mai Anh).

Tôi tin các em được đọc những lời vàng ấy, các em sau này sẽ có nhân cách tốt trong đời mình.

Làm sao gieo vào lòng các em “hạt giống tâm hồn” xanh tốt, luôn tươi mới để đề kháng sự xuống cấp ô nhiễm trầm trọng trong môi trường lối sống và đạo đức. Đó là mong muốn của nhà giáo, nhà văn Nguyên Cẩn cũng như thế hệ phía trước các em. Và cũng mong sau khi các em đọc tác phẩm này, em cố gắng thực hiện để làm sao các em dũng cảm hơn, tự tin hơn, tích cực hơn, các em sẽ bước vào đời như bước đi trên thảm cỏ xanh đầy hoa vàng ngát hương, như được thay chiếc áo mới ý thức tích cực dấn thân nhưng luôn tỉnh táo và dũng cảm trước những hèn yếu của người lính trong cuộc chiến với đời sống cam go phía trước.

Cố lên, chớ hề làm một tên lính hèn nhát!

Biết đâu, khi các em đọc được quyển sách này có thể thay đổi ý tưởng tuổi trẻ của em, tư tưởng tiêu cực sẽ thay đổi thành xu hướng tích cực có tinh thần dấn thân, dũng cảm phản đối, chống lại điều bất thiện trước những cạm bẫy thế gian.

Chúc mừng nhà giáo, nhà văn Nguyên Cẩn đã trước bạ tác phẩm: TUỔI TRẺ & HÀNH TRANG VÀO ĐỜI trước làng văn TP HCM nói riêng và văn chương Việt Nam nói chung. Quyển sách “không những chỉ dừng ở việc phản ánh thực trạng trong giới trẻ hôm nay, nó còn hướng đến việc tìm kiếm giải pháp bền vững cho việc giáo dục con người, đặc biệt là giáo dục đạo đức và tâm hồn” (TVD).

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

SG, mùa Phật đản 2070 (2026)

P.N.D