TIN TỨC

Bên lề văn chương với “Ông già đi bộ” Sơn Nam

Người đăng : phunghieu
Ngày đăng:
mail facebook google pos stwis
409 lượt xem

Sơn Nam tên khai sinh là Phạm Minh Tày (đúng tên là Tài, nhưng giấy khai sinh viết sai, sau này chiết danh là Tày), sinh năm 1926 tại U Minh Thượng, Kiên Giang. Ông tuổi con cọp, cùng tuổi Bùi Giáng. Hai ông cùng có bộ dạng khá bụi, bất cần đời, cùng lang bạt khắp Sài Gòn – Gia Định. Ông thi sĩ từ xứ Quảng miền Trung vào, ông văn sĩ từ xứ U Minh cực Nam Tổ quốc lên.

Nhà văn Sơn Nam (1926-2008)

Thời kháng chiến chống Pháp (1946 -1954), Sơn Nam làm Báo “Tiếng súng kháng địch” của Ủy ban Kháng chiến Tây Nam bộ. Bà Nguyễn Hồng Châu, trước khi lấy thi sĩ Nguyễn Bính cũng làm ở báo này. Sơn Nam và Kiên Giang – hai cây bút trẻ, qua bà Hồng Châu đã quen thân với Nguyễn Bính, nhưng chỉ nhà thơ Kiên Giang là ảnh hưởng sâu đậm tính cách con người và thơ Nguyễn Bính – như tự nhận. Kiên Giang hay bảo, văn học Nam bộ, Sơn Nam là số một!.

Năm 1954, Sơn Nam và Kiên Giang không xuống tàu tập kết mà ở lại miền Nam, sau đó lên Sài Gòn viết văn viết báo. Sơn Nam cộng tác với các báo, tạp chí có phong cách Nam bộ như Đuốc Nhà Nam, Đại dân tộc, Điện tín, Hương quê…, chuyên viết về Sài Gòn và vùng đất Nam bộ, nên khi tuổi đời mới trên dưới năm mươi đã có biệt danh là “Ông già Nam bộ”. Rồi lại có thêm biệt danh là “Ông già đi bộ” vì chưa khi nào thấy ông chạy xe máy hay xe đạp.

Áo bỏ ngoài quần, chân mang dép, đầu không mũ, ông đi khắp Sài Gòn, Gia Định. Thường là đến các tòa soạn báo, nhà xuất bản hay ngồi một quán cóc vỉa hè kêu ly cafe đen “xây chừng”. Xây chừng là cafe đen ninh lọc trong túi vải, còn gọi là cafe bít tất, ông đổ cafe ra dĩa thổi cho mau nguội để húp vội, còn tiếp tục đi. Cách uống cafe ngồ ngộ này rất khác với phong cách của các nhà văn, nhà báo gốc miền Bắc, miền Trung thường ngồi nhâm nhi một cách nhàn hạ.

Sơn Nam viết nhiều, hầu hết là viết về con người và vùng đất Nam bộ, nhưng tác phẩm được độc giả yêu thích và tái bản nhiều  nhất là tập truyện “Hương rừng Cà Mau“. Trong truyện ngắn lấy làm tựa cho tập truyện nổi tiếng này, Sơn Nam có in kèm bài thơ Hương rừng Cà Mau” lời tuy đơn sơ nhưng rất xúc động.

Tôi biết và quen Sơn Nam từ năm 1972 khi thỉnh thoảng gặp ông ở nhà phát hành Sống mới trên đường Phạm Ngũ Lão hay nhà phát hành Đồng Nai ở đường Đề Thám. Ông đến lấy tiền nhuận bút sách mới in hay bán bản thảo mới viết. Một đôi khi gặp ông ở quán cà phê cóc gần các tòa soạn báo trên đường Võ Tánh (nay là Nguyễn Trãi, quận 1 – trước 1975 là nơi tập trung nhiều tòa soạn báo – được coi “con đường báo chí”). Có lần tôi hỏi: “Anh đi bộ giỏi thật, nhưng sao anh không kiếm cái xe máy, xe đạp đi cho đỡ mỏi chân?”. Sơn Nam bảo: “Qua đi bộ có thời giờ nhìn ngắm, suy nghĩ về những sự việc xảy ra, chứ như chú em đi xe, cứ cắm đầu cắm cổ chạy, đâu thấy được cái hay cái đẹp của đời sống quanh ta”. Ông đi, nghe, thấy và ghi chép, rồi viết thành những tác phẩm nghiên cứu tâm huyết về vùng đất và con người Nam bộ, thành di sản.

Sau 1975, khi Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật TP. Hồ Chí Minh thành lập, trụ sở ở 81 Trần Quốc Thảo quận 3, thỉnh thoảng tôi thấy Sơn Nam vào Hội Nhà văn – cùng tòa nhà Hội Văn nghệ, đến trưa ông ghé quán bia – căn tin trong khuôn viên Hội, lai rai bia hơi, tán gẫu với đám văn nghệ sĩ hậu bối rất dư thời gian! Mấy bạn nhà thơ, nhà văn trẻ rất khoái ngồi tán với “ông già Nam bộ” để nghe ông kể chuyện tiếu lâm kiểu Bác Ba Phi hoặc giảng giải những phong tục tập quán cùng những phương ngữ Nam bộ trong các tác phẩm của ông.

Năm 1988, nghe Sơn Nam đi Liên Xô với Nguyễn Quang Sáng và mấy nhà văn, nhà thơ ở Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh. Tôi đến thăm, hỏi anh đi Liên Xô về có chuyện gì hay ho không. Ông nghiêm mặt, không đi sao biết được xứ người ta rất lịch sự, văn minh. Sơn Nam bảo, người Nga rất có cảm tình với người Việt Nam mình. Ông khen phụ nữ Nga có vẻ đẹp chơn chất. Ông nheo nheo mắt kể nhiều chuyện khá thú vị về Liên Xô. Trò chuyện gần hết buổi sáng, trước khi chia tay, ông ký tặng tôi cuốn sách mới xuất bản “Đất Gia Định xưa” in trên giấy tái chế sần sùi đen nhèm!

Cuối năm 1989, qua sự giới thiệu của Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, Sơn Nam được hãng phim Pháp mời làm cố vấn về phong thổ và tập quán người miền Tây để thực hiện phim truyện “L’amant” (Người Tình). Họ chọn bối cảnh thị xã Sa Đéc theo nguyên bản tiểu thuyết “Người Tình” của nữ tiểu thuyết gia nổi tiếng Marguerite Duras và vùng sông nước miền Tây Nam bộ và một số cảnh Sài Gòn – Chợ Lớn – dĩ nhiên phải phục dựng như những năm ba mươi của thế kỷ trước để dựng phim.

Bối cảnh phim được phục dựng khá công phu: Ví dụ riêng cảnh quay ở chợ Xã Tây thuộc khu vực Chợ Lớn là bối cảnh khách sạn, nơi đôi tình nhân Hoa – Pháp thỉnh thoảng đến thuê ở mỗi khi cô nữ sinh người Pháp nhà nghèo này lên thành phố gặp chàng công tử người Hoa. Đoàn làm phim xin chính quyền thành phố cho phép họ đổ đất đỏ lên mặt đường Phù Đổng Thiên Vương cho giống con đường những năm 1930 (quay xong họ sẽ cho tẩy rửa, phục hồi lại mặt đường như cũ). Còn ở vùng Sa Đéc xưa – nơi mẹ bà Marguerite Duras là cô giáo nghèo góa chồng dạy học thuở ấy, họ nhờ Sơn Nam cố vấn phục dựng lại cảnh cũ giống như ngày xưa nhất có thể.

Phim quay xong, họ trả ông một khoản thù lao khá lớn. Bấy giờ văn phòng Hãng phim Giải Phóng – đơn vị hợp tác với hãng phim Pháp) – có cô thư ký trẻ đẹp thấy ông có món tiền lớn nên có lời ghẹo nửa đùa nửa thật, rằng: “Chú có nhiều đô như vậy mà già rồi, biết xài vô việc chi? Đã vào đội bóng U-70 có bồ bịch gì nổi không?”. Sơn Nam cũng hóm hỉnh trả lời: “Cứ thử thì biết”… Có lần tôi hỏi ông chuyện “đùa hay thật” này, nhưng ông chỉ nheo nheo mắt, miệng ngậm điếu thuốc cháy dở cười nửa miệng không trả lời!

Từ khi ông làm cố vấn cho phim “Người tình“, Sơn Nam không còn lè phè như trước, mà áo quần thẳng thớm, phẳng phiu, áo bỏ trong quần, đầu đội mũ, vai đeo chiếc cặp con đựng giấy tờ, bản thảo. Đến khi xuống Gò Vấp ở nhờ nhà anh Đào Tăng cũng vậy. Đào Tăng cũng là người có nghiên cứu phong tục tập quán, viết ký sự thường đăng trên tạp chí Kiến thức Ngày nay và Thanh niên bán tuần san – trước đó là nguyệt san Thanh Niên. Vợ anh Đào Tăng là bác sĩ nên những khi “ông già đi bộ” đau ốm cũng yên tâm…

Thời gian này thỉnh thoảng tôi gặp Sơn Nam tại tòa soạn Tạp chí Xưa và Nay ở góc đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Lê Thánh Tôn. Ông là cộng tác viên thường trực nhận nhuận bút hay tạm ứng… rồi sẽ viết. Sau khi Sơn Nam mất, Tạp chí Xưa và Nay tập hợp 80 bài viết của ông đã in trong tạp chí ấn hành tác phẩm “Sơn Nam, đi và ghi nhớ” – hầu hết là về vùng đất và con người Nam bộ với những phong tục tập quán và văn hóa đặc trưng.

Tạp chí Xưa và Nay là  nơi có thể gặp gỡ nhiều sử gia, nhà văn hóa tầm cỡ như Trần Văn Giàu, Nguyễn Đình Đầu, Sơn Nam…

Năm 2006, ông bị tai nạn giao thông, tôi vô bệnh viện tìm thăm thì ông đã xuất viện về nhà Bình Thạnh. Trước đó, Sơn Nam ký hợp đồng bán toàn bộ bản quyền tác phẩm cho Nhà xuất bản Trẻ, được 300 triệu đồng – có được khoản nhuận bút khá để dưỡng già. Năm 2006, Nhà xuất bản Trẻ tổ chức lễ thượng thọ 80 tuổi cho nhà văn lão thành rất trang trọng tại một nhà hàng khá sang trên đường Trương Định quận 3 và phát hành bộ sách mới tái bản trên giấy tốt khá sang. Nhà văn Sơn Nam ăn mặc chỉnh tề, lịch sự, ngồi trên chiếc xe lăn còn khá mới, có vợ chồng người con gái đầu là chị Thuý Hằng và anh Trần Đức Nghị đứng cạnh. Nghị là bạn cố tri của tôi. Bạn ngạc nhiên khi nghe tôi gọi nhà văn Sơn Nam bằng anh. Còn “ông già Nam bộ” vẫn thường gọi tôi là “em” và xưng “qua”. Đó là lần cuối cùng tôi gặp Sơn Nam.

Sơn Nam mất năm 2008. Ngày khánh thành nhà lưu niệm, tôi có xuống tham dự, gặp gỡ một số văn nghệ sĩ nổi tiếng quen thân ông – trong đó tôi nhớ nhất nhà thơ Kiên Giang cùng vợ chồng nhạc sĩ Hồ Bông – ca sĩ Thanh Trì. Nay thì cả ba người cũng đã đi gặp “ông già đi bộ” Sơn Nam. Và Đào Tăng – “người đồng hành” với Sơn Nam mấy năm vui buồn có nhau, mới đây cũng “đi theo” ông về cõi xa nào!

PHẠM CHU SA

 

Bài viết liên quan

Xem thêm
Tác giả Phùng Hiệu: Nhà văn đi làm báo sẽ dễ hơn nhà báo đi viết văn
Với kinh nghiệm nhiều năm trong nghề, nhà báo Phùng Hiệu đã chia sẻ những chiến lược và phương pháp độc đáo giúp duy trì sự cân bằng giữa công việc viết báo và sáng tác sách.
Xem thêm
Nơi sâu thẳm trái tim vị tướng
Bài viết của Trung tướng, PGS-TS NGUYỄN ĐỨC HẢI, Nguyên Viện trưởng Viện chiến lược quốc phòng, Bộ Quốc phòng
Xem thêm
Đan Thanh - nghệ sĩ kết nối thi ca và hội họa
Với hiểu biết khiêm tốn của một nhà giáo hâm mộ văn học nghệ thuật, tôi được biết thầy giáo - nhà văn Nguyễn Thanh. Thầy Nguyễn Thanh tên thật là Nguyễn Tấn Thành sinh ra tại xã Tân Quới, quận Bình Minh, Cần Thơ (nay thuộc Vĩnh Long). Khi làm văn nghệ, thầy Nguyễn Thanh còn dùng những bút danh khác để viết cho nhiều thể loại bài khác nhau : Thanh Huyền, Ngũ Lang, Đan Thanh, Phương Đình, Tương Như, Diễm Thi, Minh Khuê, Minh Văn, Lan Đình, Chàng Văn… Thầy tốt nghiệp Đại học Sư phạm - Cử nhân Văn khoa và đã qua 3 năm chưong trình Cao học Văn chương và Ngoại ngữ tại Đại học Văn khoa Sài Gòn (1975).
Xem thêm
Giao hưởng Điện Biên – thành tựu mới của nhà thơ Hữu Thỉnh
Chiến thắng Điện Biên là một chiến thắng vĩ đại của chúng ta “Lừng lẫy Điện Biên chấn động địa cầu” (Tố Hữu). Chiến thắng đó làm rạng danh nước Việt trên thế giới. “Nước Việt Nam từ máu lửa/ Rũ bùn đứng dậy sáng lòa” (Nguyễn Đình Thi). Ngày 7 tháng 5 năm 1954, lá cờ Quyết chiến Quyết thằng bay trên nóc hầm tướng Đờ cát, ngày 12 tháng 5 Bác Hồ đã có bài thơ dài đăng trên báo Nhân Dân : “Quân ta toàn thắng ở Điện Biên Phủ”. Rồi sau đó Tố Hữu mới có bài thơ nổi tiếng “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”. Điện Biên còn được các nhà thơ, nhà văn Việt Nam nhắc đến nhiều trong các bài thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết. Điện Biên cũng được nhắc đến trong các cuốn sách của đại tướng Võ Nguyên Giáp và các tướng lĩnh, nhà báo của ta và phương Tây.
Xem thêm
“Chia lửa” với chiến dịch Điện Biên Phủ
Bài đăng Tạp chí Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh số 122, thứ năm 2-5-2024
Xem thêm
Nhà thơ lê Đình Hòa chỉ thấy hoa phượng trắng
Bài viết của Lê Thiếu Nhơn về nhà thơ khiếm thị Lê Đình Hòa ở Phú Yên
Xem thêm
Lãng tử trong đời, chí thú trong văn
Bài viết về nhà văn Nguyễn Hoàng Thu trên báo Văn nghệ, Hội Nhà văn Việt Nam
Xem thêm
Trong màu xanh Vàm Cỏ
Nhà văn Hào Vũ, sinh năm 1950. Quê quán: An Hải, Hải Phòng. Dân tộc: Kinh. Hiện thường trú tại 6/3 Cư xá phường 3, thành phố Tân An, tỉnh Long An. Vào Hội Nhà văn Việt Nam năm 1984.
Xem thêm
Đỗ Thành Đồng và chuyển động đường thơ
Sau gần 15 năm đắm say đến điên cuồng với thi ca, nhà thơ Đỗ Thành Đồng, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Bình, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam đã xuất bản 7 tập thơ.
Xem thêm
Chuyện tình khó quên của Trịnh Công Sơn
Bài viết của nhà thơ Lê Thiếu Nhơn
Xem thêm
Nhà văn Di Li: Tôi bị hấp dẫn bởi người đàn ông nhân văn, tử tế
Tôi nghĩ rằng, là người văn minh thì phải chấp nhận sống chung với sự khác biệt, tuy nhiên, sự khác biệt đó nếu không tốt, muốn người ta thay đổi thì mình sẽ góp ý. Và cách góp ý của mình cũng khá hài hước nên người nghe không mấy khi khó chịu.
Xem thêm
Người tốt trại Vân Hồ
Nhà văn Trung Trung Đỉnh, Giải A cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn, 1998 – 2000) với tiểu thuyết Lạc rừng. Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007.
Xem thêm
Nhớ nhà báo Phú Bằng
Đọc bác Phú Bằng từ lâu, khi tôi còn trực tiếp cầm súng ở Trung đoàn 174 Sư đoàn 5 thời chống Mỹ. Lúc ấy bác Phạm Phú Bằng là phóng viên báo QĐND được tăng cường cho báo Quân Giải phóng Miền Nam.
Xem thêm
Nhà văn - dịch giả Trần Như Luận với tác phẩm “Tuyển tập 12 truyện ngắn Anh - Mỹ kinh điển, lừng danh”
Tháng Sáu 2022, trên Báo Thanh Niên rồi Tạp chí Văn nghệ Hội Nhà văn Việt Nam, nhà báo Hà Tùng Sơn và nhà phê bình văn học Vân Phi giới thiệu tác phẩm thứ 7 của nhà văn Trần Như Luận (TNL): tiểu thuyết Gương Mặt Loài Homo Sapiens. Trước đó, anh từng gây tiếng vang nhờ giá trị đáng kể của bộ tiểu thuyết Thầy Gotama và 8000 Đệ Tử dày tới 1.200 trang, trình làng năm 2014. Chúng tôi cũng biết tới cả trăm tác phẩm dịch của anh, cả thơ và truyện, xuất hiện trên các tạp chí Văn nghệ Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, Văn nghệ Quân đội, Non Nước, Sông Hương, v.v… Xuân Giáp Thìn 2024, nhà văn ra mắt một “dịch phẩm” hoàn toàn mới: Tuyển tập 12 truyện ngắn Anh – Mỹ kinh điển, lừng danh. Sách dày 320 trang, bìa bắt mắt. Sách được Liên hiệp các Hội Văn học-nghệ thuật Việt Nam thẩm định chất lượng và hỗ trợ kinh phí; NXB Hội Nhà văn cấp phép. Nhân một cuộc hẹn thú vị tại Quận 7, TP Hồ Chí Minh, trong một quán cà phê tao nhã, không bỏ lỡ cơ hội, tôi đã thực hiện cuộc phỏng vấn này.
Xem thêm