Trong những thăng trầm mỗi nhà văn nếm trải mỗi người mỗi vẻ ấy, tôi luôn có suy nghĩ rằng, nhà thơ Xuân Sách đã nếm trải nỗi buồn, có những lúc như là sự cơ hàn và cả sự thất vọng ở một tình thế khác người. Và ông đã tự vượt qua. Và ông cầm bút viết ra những bài thơ, những trang văn, theo tôi không ít trang sâu sắc và bình dị. Để rồi, khi sau này dành thời gian viết những bài thơ chân dung các nhà văn, chất lượng và tâm huyết ở thời kỳ mới, đã dường như gây ra những nỗi buồn cho người viết chăng? Tôi vẫn nghĩ chưa có sự công bằng cho các bài thơ chân dung của ông, và về phía cá nhân, tư cách người viết văn, tôi mong muốn các tác phẩm ấy được hiểu một cách bình đẳng. Chúng ta nên tự nâng mình trong sự hiểu và cho phép hiểu mọi tác phẩm văn học nghệ thuật, miễn là phục vụ sự tiến bộ của xã hội loài người, trong đó có những văn nghệ sĩ, để chúng ta, khi viết về nhau một cách bình thường, cũng là chuyện bình thường. Những khuyết điểm, kể cả sự non yếu, ấu trĩ về chính trị của người viết, đương nhiên nó sẽ tự đào thải, thời gian và sự tinh tường của độc giả đích thực sẽ biết giải quyết êm thấm một cách công bằng những điều ấy.

​

Nhà văn Xuân Sách

Hai chục năm trước, trong đợt công tác tại thành phố Vũng Tàu làm phim tài liệu, nhà văn Hoàng Quốc Hải giới thiệu tôi với giám đốc Nhà sáng tác Vũng Tàu - nghệ sĩ Đỗ Mão. Rằng là vào đấy, khó khăn gì thì gặp Đỗ Mão, cứ như thế, như thế... Với cá tính ham chơi, đương nhiên tôi đến chào Đỗ Mão. Ông là một nghệ sĩ về bè bạn học. Chơi rất bền và chơi rất hay với giới văn nghệ sĩ. Khi biết công việc của tôi là làm phim chân dung các văn nghệ sĩ lão thành, đặc biệt các văn nghệ sĩ từng tham gia các cuộc chiến tranh, viết về các cuộc chiến tranh, Đỗ Mão bảo: Hay là chúng ta làm phim chân dung về nhà thơ Xuân Sách? Với trực giác của mình, tôi đồng ý ngay còn hăng hái gọi điện ra báo cáo trưởng ban biên tập, một nhà báo dày dặn kinh nghiệm và luôn tạo điều kiện cho anh chị em biên tập viên trẻ làm việc, sáng tạo. Anh luôn rất tin tôi ở sự thẩm định những đóng góp của các văn nghệ sĩ trong các cuộc kháng chiến. Tôi trò truyện với anh, trình bày cách làm phim qua điện thoại. Như mọi bận, anh ủng hộ tôi và nhắc nhở một số điều. Anh cũng hào hứng như tôi, như Đỗ Mão. Ai chứ nhà thơ Xuân Sách, biên tập viên thơ có hạng ở tạp chí Văn nghệ quân đội, tác giả của những bài thơ nổi tiếng đã được phổ nhạc như Việt Nam trên đường chúng ta đi; Cùng anh tiến quân trên đường dài… tác giả của rất nhiều tác phẩm văn xuôi, thơ nổi tiếng thì việc làm phim là xứng đáng.

Được trưởng ban biên tập đồng ý, lại được Đỗ Mão khích lệ, chúng tôi đến nhà nhà thơ Xuân Sách, vừa là xin phép, vừa là bàn bạc cách làm luôn. Khi ấy, máy móc quay phim tôi đã chuẩn bị, chỉ đợi nhà thơ ừ là tiến hành. Ngày ấy, chúng tôi làm phim chân dung cũng không cầu kỳ lắm, thường khoảng 20 đến 25 phút, khi phát sóng cũng có dư luận. Tôi đã thực hiện  phim chân dung về các nhà văn nhà thơ Nguyễn Thi, Hoàng Cầm, Tạ Hữu Yên, Hồ Phương, Học Phi, Xuân Thiêm, Vũ Cao, Ngân Giang, Thanh Giang… các họa sĩ Huỳnh Văn Gấm, Huỳnh Phương Đông, Phan Kế An, Mai Văn Hiến, Văn Đa, Huy Oánh, Quang Thọ… các nhạc sỹ Nguyễn Văn Tý, Phan Huỳnh Điểu, Hoàng Hiệp, Huy Du, Huy Thục, Hoàng Tạo… ở cơ quan, nhìn chung thời gian ấy tôi đặc trách mảng phim chân dung các văn nghệ sỹ nên làm cũng có mảng có miếng, biết cách khơi lên, dựng lại khá thành công chân dung các văn nghệ sỹ. Có phim đã đoạt giải trong các kỳ thi, kỳ liên hoan ở các cấp độ khác nhau.

Hôm ấy, thông qua sự liên lạc của Đỗ Mão, tôi đến thăm và làm việc với ông.

Đúng hẹn, chúng tôi đến căn nhà nhỏ nơi ông sống. Những giò phong lan được trồng từ lâu và chăm sóc cẩn thận đang đua nhau thả ra những chùm hoa rất đẹp. Tôi nắm bàn tay gầy nhỏ nhưng rất ấm của nhà thơ bây giờ mới gặp. Bên ấm trà, có cả rượu, tôi, người lần đầu tiên gặp mặt sao mà cảm thấy thoải mái quá. Tôi thấy ông có một trí nhớ và sự thông minh tuyệt vời. Tuy thỉnh thoảng mới nói ra những điều đang nghĩ, nhưng bằng một trực cảm riêng, tôi biết ông đang suy nghĩ nhiều đến những vấn đề văn nghệ, hay nói cách khác, văn chương ăm ắp trong con người ông vẫn luôn sôi réo, cựa quậy trong mặt biển chiều mênh mông im lặng. Tôi như thấy biết bao nhiêu sóng ngầm ở dưới cái đại dương im lìm ấy.

Và thật bất ngờ, ông từ chối tôi thực hiện bộ phim chân dung về ông.

Ông là người thứ hai từ chối làm phim chân dung khi tôi đề nghị.

Người trước đó là nhà văn Nguyên Ngọc.

Khi thực hiện phim tài liệu chân dung về nhà văn Nguyễn Thi, nhà văn Nguyên Ngọc đã nhiệt tình giúp đỡ tôi rất nhiều về tư liệu, đặc biệt những tư liệu khi ông và Nguyễn Thi cùng nhau hành quân bộ vào chiến trường Khu 5 rồi sau đó Nguyễn Thi vào Đông Nam bộ còn Nguyên Ngọc vào chiến đấu với bà con ở Tây Nguyên. Cuộc ấy, tôi có phỏng vấn nhà văn Nguyên Ngọc về cá tính cũng như các sáng tác của Nguyễn Thi. Nguyên Ngọc nói rất hay, tôi đặc biệt nhớ câu khi hai người chia tay nhau ở ngã ba đường rừng Khu 5 đêm Nguyễn Thi vào Nam, Nguyễn Thi ôm siết Nguyên Ngọc bảo: Ngọc ơi! Nhất định anh em mình chỉ về Bắc bằng con đường số một đã giải phóng!

Tôi thấy hình như Nguyên Ngọc khóc.

Tôi đã làm phim ấy bằng hết khả năng của mình.

Thế mà sau đó, nói thế nào để làm phim về ông ông cũng không đồng ý.

Và hôm nay, người thứ hai là Xuân Sách.

Tôi nghĩ rằng, Xuân Sách có lý do riêng xác đáng của mình. Đối với những người làm văn chương, lý do ấy đôi khi chẳng cần phải nói ra. Những ngày ấy, từ trường của tập thơ chép tay Chân dung nhà văn vẫn đang âm ỉ cháy lan trong giới văn nghệ toàn quốc. Bản thân ông, dường như bao chiêm nghiệm, tuổi tác, cả những thị phi, cá tính, vui buồn…  đã cho ông luôn luôn biết tự quyết định làm điều gì và không nên làm điều gì. Tôi lờ mờ hiểu rằng, đằng sau tảng trán gồ vát đang bóng loáng lên kia là bao nhiêu suy tư chưa nói được, thậm chí có những suy nghĩ ông quyết định giữ lại chẳng bao giờ nói ra thì ý nghĩa gì cái sự xuất hiện bằng phim ảnh? Tôi lặng lẽ nhấm nháp từng ly rượu và trả lời nhà thơ với cái vốn hiểu biết của mình về các văn nghệ sỹ lớn tuổi, các đàn anh và bè bạn của ông ở Hà Nội mà tôi may mắn được biết và cũng tuyệt nhiên không nhắc gì đến phim ảnh nữa.

Buổi gặp đầu tiên ấy, đã cho tôi nhiều ấn tượng về ông khác hẳn những đồn đại, kể cả những bài viết về ông một cách thái quá theo chiều này hoặc chiều kia mà người đời gọi là dấm ớt. Nhìn một văn nghệ sỹ mà xuất phát và căn cứ vào những lệ thuộc ngoài văn chương thì đời sống cá nhân cũng như tác phẩm của nghệ sỹ ấy dễ bị hiểu lệch lạc mà nhiều khi càng cải chính càng xa rời sự thật. Tôi hiểu, chắc là đã từ lâu, ông cần một sự tĩnh tại tuyệt đối để biết đâu chiêm nghiệm ra một điều gì hoặc có khi ông đã ngộ ra sự im lặng mới là cái đích hướng tới của mình? Tập thơ Chân dung nhà văn khi có đời sống riêng biệt của nó đã cho ông một suy nghĩ khác? Tôi thấy những suy nghĩ miên man, đứt nối, trùng điệp của ông mà bỗng tưởng như cá nhân mình cũng đang ngày càng phù phiếm và dớ dẩn.

Công cuộc mưu sinh như cơn lốc cuốn đi.

Vài năm sau, tôi tình cờ gặp nhà thơ trong một hoàn cảnh khác.

Hôm ấy tôi vừa ở Tây Nguyên về Sài Gòn sau một tháng triền miên đi hơn 20 đồn biên phòng của các tỉnh Đắk Nông, Đắk Lắk, Gia Lai thì nhận được thông tin từ cơ quan VNQĐ (lúc này tôi đã chuyển công tác về đó) là cố gắng đi tàu cánh ngầm xuống Vũng Tàu dự đám cưới con nhà thơ Xuân Sách. Quẳng ba lô xuống, tôi hồ hởi bắt xe ôm ra bến tàu cánh ngầm ngay. Đến nơi, đám cưới đang bắt đầu. Các anh chị văn nghệ sỹ, trong đó có Đỗ Mão đón tiếp rất niềm nở. Và tôi đã vô cùng kinh ngạc khi chứng kiến cảnh vợ chồng nhà thơ cùng thông gia và cô dâu chú rể sang trọng lướt một chiếc băng chuyền từ dưới cuối khán phòng trong tiếng nhạc và hoa và sâm panh và tiếng vỗ tay như sấm của những người dự tiệc. Ngạc nhiên hơn nữa, khi đến chỗ chúng tôi chúc rượu, ông đã nhận ra tôi ngay và hóm hỉnh bảo: Không giận mình vụ làm phim chứ hả? Biết cậu về Tạp chí rồi, lại làm đúng chân của tớ, khỏe văn xuôi nhưng làm biên tập viên thơ, thú vị nhỉ. Cả mâm cười vang chúc tụng và thầm phục trí nhớ tuyệt vời của nhà thơ ở một cái việc mà chắc hiếm người nhớ thế để làm gì.

Cuộc sống qủa là có những lý lẽ riêng.

Nhưng càng thế tôi càng yêu những người nghệ sĩ.

Bây giờ, Xuân Sách và Đỗ Mão cũng đều đã đi xa.

Thơ viếng cụ Xuân Sách

Nhà thơ Xuân Sách rất nổi tiếng với các bài thơ chân dung. Nào ai nghĩ có một ngày tôi viết chân dung về ông nhỉ? Nhưng cuộc sống luôn có lý lẽ riêng, và thơ cũng vậy. Hãy để tôi lần nữa tiễn biệt ông!

Bây giờ cụ đã thiên thu,

Bạn bè cũng đã từ từ cung trăng.

Cái ngày đánh đáo, chơi khăng,

Thiếu niên Đình Bảng hiên ngang đâu còn?

Cái ngày cụ viết chân dung,

Văn đàn sóng gió mịt mùng đã qua?

Việt Nam đất nước chúng ta,

Vẫn nghe sóng biển đường xa gập ghềnh.

Văn chương gồng gánh chức quyền,

Năm bè bảy mối an yên bao giờ?

Bây giờ cả nước làm thơ?

Thương vay, khóc mướn giả vờ đau tim?

Cụ thì tăm cá bóng chim,

Trăng nơi đáy giếng, núi chìm mây xa.

Thơ là thơ của người ta,

Đã yên phận chữ đồng ca dàn hàng.

Đò đầy đò phải sang ngang,

Cụ đem ghép chữ lỡ làng người ra.

Kính thưa cụ! Đất nước ta!

Ai ai cũng thuộc Quốc ca của mình.

Nơi nơi chùa, miếu, đền, đình...

Ngựa xe như nước, thơ tình như mây.

Cụ từng đi đó đi đây,

Hỏi rằng khuyên nhủ đám này được chăng?

Chúng giờ bỏ đáo, bỏ khăng,

Trường làng cũng bỏ, lấy chồng mặc cô.

Đò xưa chìm đáy sông hồ,

Nhà thơ toàn cưỡi ô tô thị thành.

Cụ ơi im lặng sao đành?

Tôi nay thỉnh cụ dỗ dành vài câu.

PHÙNG VĂN KHAI