Từ tập bút ký "Đời như tiểu thuyết" của nhà báo, nhà văn Trương Đức Minh Tứ, tác giả Nguyễn Xuân Sang đã viết nên một bài cảm động về mối tình trắc trở giữa hai nghệ sĩ nổi tiếng quê Quảng Trị – nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ và ca sĩ, NSƯT Trương Tân Nhân. Câu chuyện tình yêu dang dở, bi thương nhưng thấm đẫm nhân văn này vừa là dư âm của lịch sử, vừa là bản nhạc tình bất tử trong lòng công chúng yêu nghệ thuật.
 

 NGUYỄN XUÂN SANG

(Nhân đọc tập bút ký: “Đời như tiểu thuyết” của Trương Đức Minh Tứ)

Nhận tập bút ký Đời như tiểu thuyết của Tổng Biên tập Báo Quảng Trị, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam tỉnh Quảng Trị – nhà báo, nhà văn Trương Đức Minh Tứ – ký tặng, tôi say sưa đọc một mạch. Tập sách dày 286 trang, khổ 13x19 cm, do Nxb Thanh Niên ấn hành tháng 9/2024.

Như tác giả tự bạch, ngoài bút ký Đời như tiểu thuyết, tập sách còn có: Một thời họ đã sống và viết, Chuyện gặp trên đường đời, Khát vọng hòa bình, nhìn từ Quảng Trị, Những nẻo đường xuôi ngược. Đó là những câu chuyện về đời và nghề của các nhà báo kỳ cựu; về tinh thần dấn thân vì Tổ quốc và tình yêu của người anh hùng thời kháng chiến; về những cảnh ngộ éo le gặp trên đường đời; về khát vọng hòa bình nơi mảnh đất còn in đậm dấu tích chiến tranh; và cả những vùng đất, con người mới lạ bên ngoài đất nước mà tác giả từng viễn du.

Trước đó, nhà báo – nhà văn Trương Đức Minh Tứ đã xuất bản nhiều tác phẩm được bạn đọc quan tâm: Dưới chân Thành Cổ (1999, tái bản 2018, Nxb Hội Nhà văn, Giải B Văn học – Nghệ thuật tỉnh Quảng Trị 2019); Hương rừng (2005, Hội VHNT Quảng Trị, Giải C cùng năm); Dòng sông ký ức (2012, tái bản 2018, Nxb Văn học, Giải A Văn học – Nghệ thuật Quảng Trị 2012); Về bến sông xưa (2022, Nxb Thuận Hóa, Giải C cuộc thi “Quảng Trị – 50 năm xây dựng, đổi mới và phát triển”). Anh cũng nhiều lần đoạt giải thưởng báo chí, văn học từ trung ương đến địa phương. Với hơn 35 năm cầm bút bền bỉ, Trương Đức Minh Tứ vinh dự được Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhì, hạng Ba và Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ.

Đọc các bài trong tập bút ký, mỗi bài đều mang nội dung riêng gắn với những kỷ niệm, nhân vật và vùng đất tác giả từng gắn bó. Riêng bút ký Đời như tiểu thuyết khiến tôi đọc đi đọc lại nhiều lần, đến ám ảnh. Đó là câu chuyện tình trắc trở – “thương nhau không lấy được nhau” – của hai nghệ sĩ nổi tiếng cùng quê Quảng Trị: nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ và ca sĩ, NSƯT Trương Tân Nhân.

Suốt đời, họ đau đáu về nhau trong cảnh đất nước chia cắt: chàng ở miền Nam, nàng ở miền Bắc. Câu chuyện được kể qua lời nhà văn Lê Khánh Hoài (bút danh Châu La Việt, Trương Nguyên Việt, Triệu Phong) – con trai của họ. Năm 2022, nhân kỷ niệm 40 năm thành lập Hội đồng hương Quảng Trị tại TP.HCM, tác giả Trương Đức Minh Tứ gặp nhà văn Châu La Việt và từ đó nắm bắt thông tin, cộng thêm nhiều nguồn tư liệu khác để viết nên thiên bút ký diễm tình đầy hấp dẫn, gắn liền với những biến động của lịch sử đất nước.

Trong bài bút ký “Đời như tiểu thuyết” kể về hai nhân vật chính mà mọi người Việt Nam từ già đến trẻ đều nghe danh của họ. Người thì sáng tác hàng trăm ca khúc trữ tình về quê hương, đất nước; Người thì thể hiện giọng ca vàng qua nhiều ca khúc, trong đó có ca khúc “Xa khơi” của nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ, luôn phát trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam những thập niên của thế kỷ XX. Qua bài bút ký ấy, tôi mới biết ca sĩ- nghệ sĩ ưu tú Trương Tân Dân hóa ra là con dân của làng quê Mai Xá, xã Gio Mai, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị. Mảnh đất ấy nằm bên con sông Hiếu hiền hòa chảy ra biển Cửa Việt, một thời du kích xã Gio Mai anh dũng nhiều lần bắn chìm tàu tuần tiểu Mỹ - Ngụy trên sông. Như là duyên số, ngày tôi ra trường, Ty giáo dục tỉnh Bình Trị Thiên đóng ở thành phố Huế phân công ra Phòng giáo dục huyện Bến Hải. Tôi nhận quyết định về dạy môn Văn ở Trường trung học cơ sở xã Gio Mai, quê nhà của nghệ sĩ Tân Nhân ba mùa phượng vĩ, rồi lên đường tham gia nghĩa vụ quân sự, hành quân hướng ra biên giới phía Bắc ngày đêm rền vang tiếng súng chống quân bành trướng xâm lược. Sau khi rời cây súng, tôi ngược đường 9 lên cửa khẩu quốc tế Lao Bảo công tác, lâu lâu lại về thăm “cảnh cũ, người xưa” làng Mai Xá thân yêu. Nay con đường trải nhựa phẳng lì từ thành phố Đông Hà chạy qua làng Mai Xá, xuôi về biển Cửa Việt. Từ bến sông Mai Xá qua Cồn Soi được bắc chiếc cầu bê tông vững chãi, không còn cảnh chèo thuyền như xưa. Cảnh vật xã Gio Mai đổi thay hoàn toàn, khác xa cái ngày cô nữ sinh Tân Nhân chia tay làng Mai Xá vô Huế học trường Đồng Khánh. Bài bút ký “Đời như tiểu thuyết” có nội dung tóm tắt về hai người nghệ sĩ nổi tiếng cùng quê Quảng Trị như sau:

I. CUỘC ĐỜI CA SĨ - NGHỆ SĨ ƯU TÚ TRƯƠNG TÂN NHÂN.

Ca sĩ, nghệ sĩ ưu tú Trương Tân Nhân sinh ngày 15 tháng 7 năm 1932 tại làng Mai Xá, huyện Gio Linh trong một gia đình trí thức. Cha bà là ông đốc Hy ở huyện Cam Lộ, mẹ bà là con gái trong gia tộc họ Hoàng ở làng Mai Xá. Năm 13 tuổi, bà vào cố đô Huế học trường nữ sinh Đồng Khánh, bà tham gia đội phản gián, làm nhiệm vụ đưa tin, rãi truyền đơn cho cách mạng. Khi bị lộ, năm 17 tuổi cha bà đưa bà ra khu kháng chiến tự do ở Hà Tĩnh học trường phổ thông Huỳnh Thúc Kháng, tại ngôi trường này bà gặp nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ từ trường Khải Định - Huế cũng ra học ở đó. Hưởng ứng phong trào “xếp bút nghiên ra trận”, bà tham gia đoàn văn công quân đội ở mặt trận Bình Trị Thiên và Trung Lào. Năm 1949, rộ lên tin đồn ca sĩ Tân Nhân hy sinh trong trận quân Pháp càn vào vùng Phong Lai; trường Huỳnh Thúc Kháng làm lễ tưởng niệm cô. Lúc đó, Hoàng Thi thơ đang công tác ở Nghệ An ngày nhớ đêm mong, nghe tin cô mất, cõi lòng tan nát, nên viết bài ca “Xuân chết”. Tân Nhân nghe bài hát viết riêng cho mình thì trái tim rung động, không ngăn nổi dòng nước mắt hạnh phúc, bà không ngờ người nhạc sĩ tài hoa cùng quê yêu bà đến thế. Bà nóng lòng ra Nghệ An gặp Hoàng Thi Thơ, lúc đó ông cũng mong chờ bà. Tình yêu bùng cháy, họ trao hết cho nhau. Khởi đầu mối tình duyên trắc trở, bi thương. Giọt máu của Hoàng Thi Thơ đang phôi thai dần cho đến ngày sinh nở trong túp lều ở làng quê nghèo Hà Tĩnh, bà đặt tên con là Trương Khánh Hoài. Vượt qua bao khốn khó, khi đứa con hơn một tuổi tập nói bi bô, Tân Nhân trở lại hoạt động nghệ thuật. Năm 1954, bà là cây đơn ca Đoàn Ca múa Nhân dân trung ương. Năm 1963 đến 1968, bà theo học khoa Thanh nhạc, Trường Âm nhạc Việt Nam. Từ năm 1969 đến năm 1972, bà tu nghiệp tại Nhạc viện Sofia, Bulgaria. Về nước năm 1973, bà về làm việc tại Đài Phát thanh Giải phóng, rồi Đài Tiếng nói Việt Nam. Bà còn là ủy viên Ban chấp hành Hội Nhạc sĩ Việt Nam khóa II. Bà tham gia đào tạo diễn viên cho Lào, xây dựng các đội hợp xướng thiếu nhi tại Thủ đô Hà Nội. Bà gặp lại người bạn học cũ ở Huế là nhà báo Lê Khánh Căn, họ nên duyên chồng vợ và sinh được hai người con là Lê Khánh Châu và Lê Khánh Như xinh đẹp. Lê Khánh Châu lấy cô con gái đầu của nhà thơ Tố Hữu, hiện là giáo sư Toán học làm việc tại Đức. Người con trai có với nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ lấy họ cha dượng là Lê Khánh Hoài, lớn lên đi bộ đội vào chiến trường miền Nam. Sau khi đất nước thống nhất trở thành nhà báo, nhà văn và dùng nhiều bút danh: Châu La Việt, Trương Nguyên Việt; Trương là họ mẹ, Việt là thị trấn Cửa Việt quê mẹ. Ông còn lấy bút danh Triệu Phong là quê cha. Năm 1976, Lê Khánh Hoài vào Sài Gòn tìm nhưng nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đã định cư ở Mỹ. Năm 1987 cha con mới liên lạc với nhau qua những lá thư thương nhớ khôn nguôi. Năm 1994, lần đầu cha con gặp nhau, Lê Khánh Hoài đặt tên mình theo họ cha là Hoàng Hữu Hoài. Dịp đó Hoàng Thi Thơ hội ngộ với Tân Nhân lần cuối đầy ân tình tại Sài Gòn. Trong lần gặp gỡ hiếm hoi đó, 27 năm sau nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ mất, ca sĩ Tân Nhân viết bài thơ tưởng nhớ mang tên “Vĩnh biệt nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ” có đoạn: “…Từ xứ nghèo Quảng Trị ra đi/ Đôi bờ vĩ tuyến buồn vui gì?/ Trải bao trăn trở tìm lẽ sống/ Vì đâu đau khổ và chia ly…”. Năm 2007, Lê Khánh Hoài vào Sài Gòn thăm mẹ, bà nói: “Con cố gắng đi Mỹ thắp cho ba Hoàng Thi Thơ một nén nhang”. Nghe lời mẹ, anh bay qua Mỹ đến công viên Vĩnh Hằng thắp hương, dâng hoa lên mộ cha, qùy gối vái lạy. Những tấm ảnh anh chụp mộ chí cha, mẹ anh chăm chú xem rất kỹ từng cái. Trước khi mất, ca sĩ Tân Nhân kịp gửi thư cho Bộ Văn hóa cho phép các ca khúc viết về quê hương đất nước của nhạc sĩ Hoàng Thi thơ được phổ biến rộng rãi trong công chúng yêu nhạc. Nguyện vọng chính đáng của bà được Bộ Văn hóa chấp nhận.

Do kẻ Bắc người Nam, duyên số đã định, bà âm thầm nuôi con một mình, vượt qua bao khó khăn và miệng đời thế gian, nuôi con ăn học nên người hữu ích, Lê Khánh Hoài trở thành anh bộ đội giải phóng, là nhà báo, nhà văn. Hai người con với nhà báo Lê Khánh Căn cũng được đào tạo thành tài, làm rạng danh gia đình và đất nước. Ca sĩ - Nghệ sĩ ưu tú Trương Tân Nhân một đời lấy lời ca tiếng hát phục vụ nhân dân, phục vụ công cuộc giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước; tình chung, nghĩa riêng đều vẹn tròn. Bà vinh dự được Chủ tịch Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trao tặng: Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất; Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hàng Nhất. Bà mất vào ngày 14 tháng 2 năm 2008 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 76 tuổi.

II- NGƯỜI NHẠC SĨ TÀI HOA VÀ ĐÀO HOA HỌ HOÀNG

Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ sinh ngày 16 tháng 7 năm 1928 tại làng Bích Khê, xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Ông thuộc dòng Hoàng Phủ, một dòng họ khoa bảng có tiếng, như nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Phan, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường, doanh nhân Hoàng Kiều định cư ở Mỹ. Trước khi trở thành nhạc sĩ nổi tiếng tại miền Nam trước năm 1975, với những bài hát ca ngợi quê hương, đất nước, con người Việt Nam. Ông hoạt động nghệ thuật từ năm 1945, khi đang theo học trường Khải Định (nay là trường Quốc Học - Huế) rồi trường Huỳnh Thúc Kháng ở Hà Tĩnh. Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ tham gia đoàn văn nghệ Quảng Trị do nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba làm trưởng đoàn. Sau đó, ông gia nhập Việt Minh, làm phóng viên báo Cứu quốc Liên khu 4. Năm 1948 ông quay về trường Huỳnh Thúc Kháng học và có một mối tình đẹp với cô học sinh, ca sĩ Trương Tân Nhân. Năm 1951, Hoàng Thi Thơ vào Huế thăm người anh ruột, ông muốn quay ra với người yêu nhưng anh trai khuyên vào Sài Gòn lập nghiệp. Vậy là ông xiêu lòng nghe theo, để lại người yêu ở vùng kháng chiến, đang phôi thai giọt máu của mình mà ông không biết.

Năm 1955 trong một cuộc tuyển chọn ca sĩ, có một thí sinh tuổi 18 xinh đẹp tên là Thúy Nga hát hay, đàn giỏi đã được nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ để ý tới. Dần dần tình yêu nảy nở, hai năm sau họ chính thức thành vợ chồng, có 4 con ruột và 1 con nuôi, chung sống hạnh phúc cho đến khi nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ qua đời ngày 23 tháng 9 năm 2001, thọ 73 tuổi. Sau khi lấy chồng, ca sĩ Thúy Nga ít đi hát, ít thu âm, chỉ ở nhà nội trợ và giúp chồng chăm con. Theo cố nghệ sĩ Hoàng Thi Thao nói về chú ruột mình có tính “hoa lá cành”, bà Thúy Nga biết nhưng không làm to chuyện, bà âm thầm nhịn nhục chiều chồng cho mọi chuyện êm đẹp. Ca sĩ Thúy Nga chấp nhận sự bay bướm mang tính nghệ sĩ của chồng, xem đó là “chất xúc tác” để sáng tác nên những nốt nhạc thăng hoa. Ca sĩ Thúy Nga mất năm 2010 sau ngày mất nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ 9 năm.

Sau năm 1975 nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ sang Hoa Kỳ sống ở Glendale, California. Ngoài sự nghiệp âm nhạc, ông sáng tác hơn 500 ca khúc từ tình ca đến nhạc quê hương, dân ca đến nhạc thời trang, đoản khúc đến trường ca, nhạc cảnh đến nhạc kịch. Nhiều bài hát của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đã quen thuộc với bà con Quảng Trị và cả nước từ những năm 1950 cho đến sau năm 1975. Nhạc của ông mộc mạc, mang âm hưởng quê hương ru ngủ khán giả, như “Rước tình về với quê hương”, “Đường xưa lối cũ”, “Đám cưới trên đường quê”, “Gạo trắng trăng thanh”, “Duyên quê”, “Ơ kìa đời bỗng dưng vui”…Ngoài ra ông còn sáng tác những ca khúc hào hùng như: “Quang Trung đại phá quân Thanh, “Trưng Vương đại phá quân Đông Hán”. Ông còn hợp tác sáng tạo các điệu múa dân tộc: Vũ múa trống, Vũ lên đồng, Vũ múa nón, múa xòe, Múa Koho. Nhạc sĩ họ Hoàng còn đạo diễn sáng tác những vở nhạc kịch: “Từ Thức lạc lối bích đào”, “Dương Qúy Phi”, “Cô gái điên”, “Ả Đào say”. Ông còn đạo diễn điện ảnh phim “Cô Gái Điên”, “Người cô đơn” và một số phim video khác.

Cuộc đời, sự nghiệp, tình yêu của hai người nghệ sĩ cùng quê Quảng Trị: Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ và ca sĩ, nghệ sĩ ưu tú Trương Tân Nhân dù có trắc trở, bi thương. Nhưng dư âm những nốt nhạc, lời ca của hai người nghệ sĩ nổi tiếng vẫn sống vĩnh hằng theo tháng năm…

Cảm ơn nhà báo, nhà văn Trương Đức Minh Tứ cho tôi và đọc giả yêu mến ngòi bút anh, hiểu hơn về cuộc đời, sự nghiệp, tình yêu của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ và ca sĩ - nghệ sĩ ưu tú Trương Tân Nhân.

Nhà báo, nhà văn Trương Đức Minh Tứ (bên phải) và tác giả.