(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Vào dịp tết Nguyên đán hàng năm, cứ từ 20 tháng chạp đổ lên, người miền Nam lại lũ lượt tìm về vãn cảnh nhà vườn hoa kiểng Tân Quy Đông (Sa Đéc- Đồng Tháp). Cạnh bên Tân Quy Đông là vùng đất Tân Quy Tây bạt ngàn vườn ruộng được bồi đắp phù sa quanh năm bởi con sông Tiền hiền hoà quê kiểng. Lớp phù sa dày dặn bám trên đồng ruộng lâu năm trở thành lớp đất nâu non (đất sét) dẻo quẹo, là loại nguyên liệu rất tốt để người địa phương nung gạch xây dựng các công trình.

Lò gạch Sa Đéc. Ảnh tác giả cung cấp

Về thăm vườn hoa kiểng Tân Quy Đông, du khách thường "tiện đường", ghé qua thăm Lò gạch Sa Đéc ở Tân Quy Tây. Cũng như bao lò gạch khác ở miền Nam, Lò gạch Sa Đéc (LGSĐ) nghỉ đốt (lò thủ công) từ năm 2022 theo chủ trương của nhà nước để chống ô nhiễm môi trường. Hàm lượng các loại khí độc thải ra từ các lò gạch thủ công như NO2, SO2, CO... luôn cao hơn gấp hàng chục lần so với mức bình thường.

Các lò gạch ở xã Tân Quy Tây cũ (Sa Đéc) nổi tiếng một thời gồm 18 cơ sở, gần 150 miệng lò với hơn 1.000 công nhân... có bề dày truyền thống khá đầy đặn với tên gọi ban đầu là Lò gạch Lê Tâm (Lê Hữu Tâm), sau này khi hết sản xuất đã đổi tên thành LGSĐ để làm du lịch. Lò gạch Lê Tâm sau năm 1975 ở gần trung tâm Sa Đéc chỉ còn 7 miệng lò do nhà nước quản lý, sau đó ông Lê Hữu Tâm thuê lại. Sau năm 2000, ông Tâm trở về khu sản xuất gạch ở xã Tân Quy Tây (cũ), tiếp tục sản xuất với 3 miệng lò. Việc sản xuất gạch vẫn chạy bằng máy thủ công cho đến ngày chính thức ngưng sản xuất (2022).

Công đoạn sản xuất gạch. Ảnh tác giả cung cấp

LGSĐ ở Tân Quy Tây (cũ) có 3 tháp lớn. Mỗi tháp được xây với khoảng 150.000 viên gạch thẻ, gạch ống, gạch tàu (xây trong vòng 30 ngày). Nhiệt độ đốt lò khi nung gạch bình quân từ 900 -1000 độ C (lò chịu được 1.200 độ C). Ba tháp lò có các tên khá đẹp với Giếng trời phương đông 1 (lò 1), Giếng trời phương đông 2 (lò 3) và Lò gạch bánh ích (lò 2). Trong đó, lò 1 và lò 3 cao khoảng 9m, có khả năng nung mỗi lần 120.000 viên gạch. Lò 2 cao 10,5m, có khả năng nung mỗi lần 150.000 viên gạch. Cả 3 lò đều có đường kính lọt lòng từ 6.3m-7,1m; tường lò dày 1,5m (đáy lò) và 0,7m (đỉnh lò). Gạch sống được phơi từ 2-7 ngày trước khi cho vào lò nung. Thời gian làm hoàn thành một mẻ gạch qua tất cả các công đoạn khoảng 2 tháng. Có thể nói, 3 tháp gạch hoành tráng của LGSĐ là một công trình xây lò thủ công rất công phu trong ngành sản xuất gạch thủ công ở Việt Nam.

Khách tham quan lò gạch Sa Đéc. Ảnh tác giả cung cấp

Khi nhà nước có chủ trương ngưng sản xuất gạch ngói bằng phương pháp thủ công, LGSĐ cũng đành tạm gác sản xuất, nhường chỗ cho các xưởng sản xuất gạch hiện đại khác. Cũng là "miếng cơm" của gia đình, cũng là nghề truyền thống ở địa phương, anh Lê Duy Thắng - hậu duệ đời thứ ba của LGSĐ không nỡ ngồi nhìn "nghề" của gia đình mai một. Phải lưu lại nghề truyền thống gia đình, phải góp một chút gì vào công cuộc phát triển ở địa phương; với suy nghĩ này, Thắng bàn bạc với cha là ông Lê Hữu Tâm chuyển "công năng" hoạt động của 3 lò nung gạch chính sang hoạt động du lịch.

Khách tham quan lò gạch Sa Đéc. Ảnh tác giả cung cấp

Chính sự công phu, độc đáo nên 3 lò nung gạch của LGSĐ thu hút khá nhiều khách du lịch từ phương xa tìm đến. Khách tìm đến để tham quan quy trình sản xuất gạch thủ công bằng nguyên liệu chính là đất sét trên ruộng đồng đồng bằng sông Cửu Long. Lò gạch đỏ tươi không phai theo thời gian và những góc sáng tối tự nhiên của tháp cùng bầu trời xanh ngắt trên miệng tháp cao vời vợi đã làm nên hàng vạn bức hình nghệ thuật đẹp như mơ. Và cứ như thế, khách phương xa tìm đến điểm du lịch LGSĐ ngày càng nhiều. Để lưu lại chút nghề xưa cũ, anh Lê Duy Thắng - chủ điểm du lịch LGSĐ bây giờ - cũng tập kết vài chiếc ghe tạo cảnh mua bán gạch trên bến dưới thuyền phía trước LGSĐ. Thật ra, việc mua bán gạch ở đây cũng có thật, nhưng là gạch mua từ nơi khác chuyển về.

Khách tham quan lò gạch Sa Đéc. Ảnh tác giả cung cấp

Ước mơ gì cho điểm du lịch LGSĐ? Anh Thắng cho biết: "Chúng tôi đang cố gắng mở rộng công tác truyền thông cho điểm du lịch mới này của Đồng Tháp, nhưng trong khả năng của gia đình. Chỉ mong bà con tìm đến đây tham quan, để biết rằng, gia đình chúng tôi từng có một nghề truyền thống thú vị như vậy, đó là nghề sản xuất gạch sử dụng nguyên liệu tại chỗ độc đáo và bền chắc."

Vé vào cửa LGSĐ hiện tại chỉ là 30.000 VNĐ/người và những ly nước uống với giá vừa phải ắt hẳn để cho khách du lịch hiểu rằng: cái gia đình ba đời làm gạch - gốm này còn thương nghề biết bao!

Bài, ảnh: Khuất Văn Tuấn - Quốc Hội