Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh vừa ra mắt tập 4 của Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ của 2 tác giả Huỳnh Ngọc Trảng và Phạm Thiếu Hương. Tập 4 mang chủ đề Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ. 

Bìa hai quyển tập 4 thuộc Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ. (Ảnh: Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh).

Tập 4 hệ thống hóa các loại hình sáng tác dân gian thuộc về các hình thức diễn xướng tổng hợp, các tuồng tích của các loại hình sân khấu, nghệ thuật biểu diễn nói chung ở vùng đất Nam Bộ. Chúng đã hình thành và phát triển trong lịch sử 300 năm, kể từ thời khai hoang và tồn tại qua những biến động lịch sử to lớn mà vùng đất này đã trải qua đến nay.

Tập 4, gồm 2 quyển, trong đó quyển 1 mang tựa đề “Các hình thức diễn xướng tổng hợp; Hát Bóng rỗi và chặp tuồng Địa-Nàng; Tuồng lễ thức Công giáo”; quyển 2 gồm “Thơ tuồng; Tuồng trong chay ngoài bội”.

Theo Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, tập này là một sưu tập đặc biệt, phong phú về nội dung và đa dạng về thể loại. Trước hết, đây là sưu tập các hình thức diễn xướng tổng hợp: hát Sắc bùa Phú Lễ-Bến Tre, hát Đưa linh, bổn hát chèo thuyền Bát Nhã (trong tang lễ của đạo Cao Đài), hát Bóng rỗi và chặp tuồng Địa-Nàng. Đặc biệt là các bổn tuồng lễ thức của đạo Công giáo; tiếp theo là thơ tuồng gồm thơ tuồng và sinh hoạt nói tuồng ở Nam Bộ với các bổn thơ tuồng: Chàng Lía, Ông Trượng, Tiên Bửu, Từ Minh-Từ Huệ…

Về sân khấu, lễ thức của Phật giáo gọi là hát Phật, trong hình thức nghi lễ gọi là “trong chay ngoài bội”. Phần lớn là các tuồng tích hài hước, song hàm chứa “lẽ đời ý đạo” đan xen một cách nhuần nhuyễn, cấu thành một loại hình nghệ thuật tuồng tích biểu diễn độc đáo.

Tác giả Huỳnh Ngọc Trảng. (Ảnh: Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh).

Các hình thức diễn xướng dân gian và tuồng tích sân khấu nêu trên một thời có mặt sôi nổi và được công chúng từ thành thị cho đến các xóm làng ở vùng đất Nam Bộ hâm mộ một cách nồng nhiệt. Hát Sắc bùa có mặt vào dịp Tết ở khắp các thôn làng thì hát Bóng rỗi có mặt ở các lễ hội cúng miễu thờ Ông Địa, thờ các nữ thần bảo hộ cho thôn xóm. Các loại sân khấu lễ thức của nhà Phật, của tín đồ đạo Công giáo được tổ chức hoành tráng ở các sân lễ đàn tràng của các nhà thờ của họ đạo, từ đường, của các dòng tộc hay sân chùa.

Theo tác giả Huỳnh Ngọc Trảng, ông đã gom góp từng chút một suốt từ khi bắt đầu làm công tác sưu tầm và nghiên cứu Văn học dân gian Nam Bộ từ năm 1976. Ông thực hiện đề tài bằng nhiều cách dân dã như đi tìm hiểu, nghiên cứu tư liệu, điền dã, nghe hát-nói-kể để ghi chép và học thuộc lại bằng trí nhớ.

“Thời điểm đó, tôi rong ruổi trên chiếc xe đạp, lúc thì đi bộ, có lúc vác chiếc xe đạp gửi theo xe đò khi đến các tỉnh rồi đạp xe đi khắp nơi để tìm hiểu phong tục và văn hóa dân gian Nam Bộ. Tôi đi tìm nội dung để ghi chép và ghi nhớ, học thuộc lòng một cách nguyên bản nhất có thể, nhưng tôi luôn lưu ý tìm hiểu đến các bối cảnh lịch sử-xã hội ra đời tác phẩm đó cùng những đặc điểm nghệ thuật diễn xướng của chúng”, tác giả Huỳnh Ngọc Trảng kể lại.

Tập 4 là một sưu tập đặc biệt, phong phú về nội dung và đa dạng về thể loại. (Ảnh: Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh).

Từ thời khai hoang mở cõi đến nay, các thế hệ cư dân ở vùng đất này đã sản sinh nên một gia tài văn học đa thể loại. Văn học dân gian phản ánh tiến trình lịch sử, về nguyện vọng và ý chí của những người dân xuôi về phương nam đi tìm hy vọng và xây dựng vùng đất mới, giữ gìn tấc đất tấc vàng của đất nước Việt Nam cho đến hiện tại và mai sau.

Công trình Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ là một nỗ lực hệ thống hóa và bước đầu chỉ ra những đặc trưng cơ bản của di sản văn hóa này. Quỹ Hoa Sen Foundation tài trợ thực hiện đề tài và bộ sách được ấn hành bởi Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là công trình khá toàn diện về văn học dân gian Nam Bộ, có giá trị bảo tồn và lưu giữ lâu dài cho các thế hệ mai sau.

Điều làm nên giá trị của bộ sách này không chỉ là các sưu tập đầy đủ về các thể tài văn học dân gian ở vùng đất mới mà còn là những tiểu luận, khảo cứu về nguồn gốc, nội dung cùng đặc điểm và tính chất của từng thể loại văn học dân gian này. Trong thời gian tới, Nhà xuất bản cùng các tác giả sẽ tiếp tục hoàn thiện và cho ra mắt bạn đọc đầy đủ các tập còn lại.

Trước đó, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh đã xuất bản 3 tập, trong đó tập 1 (4 quyển) với chủ đề Truyện kể dân gian Nam Bộ; tập 2 (4 quyển) với chủ đề Ca dao dân ca Nam Bộ; Tập 3 (3 quyển) với chủ đề Vè Nam Bộ.

Linh Bảo

Nguồn: Báo Nhân Dân