Phạm Minh Quân

Dưới những chuyển động gấp gáp của đời sống đương đại, khi văn chương không ít lúc bị cuốn vào vòng quay của sự kiện, truyền thông và thị hiếu, thì những cuốn sách chọn cách đi chậm lại, lặng lẽ quan sát con người, lắng nghe chiều sâu của từng phận đời nghệ sĩ, càng trở nên hiếm và đáng quý, như một sự trở về thể loại chân dung văn học truyền thống. 86 gương mặt văn nghệ sĩ (Nxb Hội Nhà văn, 2025) của Phùng Văn Khai thuộc về mạch sách như vậy. Đây không chỉ là một tập chân dung văn học theo nghĩa thông thường, mà còn là một bản phác thảo rộng mở về đời sống tinh thần của nhiều thế hệ sáng tạo Việt Nam, từ những cây đại thụ đã thành tên tuổi trong lịch sử văn học, đến những gương mặt đương thời và lớp trẻ đang từng bước không ngừng khẳng định mình. Và, ẩn tàng phía sau những chân dung văn nghệ sĩ, chính là một chân dung tinh tế của người cầm bút.

      Phạm Minh Quân

Phùng Văn Khai vốn quen thuộc với bạn đọc qua một hành trình sáng tác bền bỉ và có chiều sâu hiếm thấy. Ông là nhà văn, nhà thơ quân đội, hiện giữ cương vị Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, một trong những diễn đàn văn học uy tín bậc nhất của cả nước. Từ những tập truyện ngắn đầu tay như Khúc dạo đầu của binh nhì, Hương đất nung, đến các tập bút ký như Lẽ sống, Gió đi dưới trời, rồi mạch tiểu thuyết lịch sử đồ sộ với Phùng Vương, Ngô Vương, Nam Đế Vạn Xuân, Trưng Nữ Vương và bộ Vương triều Tiền Lý, Phùng Văn Khai cho thấy một năng lực làm việc nghiêm cẩn, dẻo dai, và một niềm đam mê nhất quán với lịch sử dân tộc, với số phận con người trong những biến động lớn. Song song với đó là những tập thơ như Lửa và hoa, Khúc rong chơi, Thơ danh nhân, chân dung văn nghệ sĩ cho thấy một giọng thơ lặng lẽ, suy tư và giàu chất chiêm nghiệm. Chính nền tảng sáng tác và trải nghiệm phong phú ấy trở thành điểm tựa quan trọng để ông bước vào địa hạt chân dung văn học với sự tự tin, thấu đáo và chừng mực.

Trong mạch sáng tác về chân dung văn học của Phùng Văn Khai, 86 gương mặt văn nghệ sĩ có thể xem như một cột mốc đáng chú ý. Nếu những tác phẩm lịch sử trước đó đưa người đọc về với các danh nhân, anh hùng dựng nước và giữ nước qua các triều đại, thì cuốn sách này đưa người đọc trở lại với lịch sử cận hiện đại và đương đại của văn học Việt Nam, nơi các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, nhà văn hóa đang viết tiếp một cuộc dựng xây trong đời sống tinh thần. Gần 600 trang sách, từ các nhà văn, nhà thơ như Nguyễn Đình Thi, Nguyên Hồng, Ma Văn Kháng, Hoàng Quốc Hải, đến Hữu Ước, Đào Bá Đoàn, Nguyễn Thành Tuấn, Phan Hoàng; từ các nhà hoạt động cách mạng như Hoàng Đạo Thúy, Huỳnh Văn Nghệ, đến bác sĩ Đặng Văn Ngữ; từ các học giả, nhà nghiên cứu như Đỗ Lai Thúy, Phạm Vĩnh Cư, Nguyễn Hữu Sơn, Trần Thị Trâm, Đinh Công Vỹ, Phùng Gia Thế, Nguyễn Văn Sơn, cho đến các gương mặt trẻ như Nguyễn Hải Yến, Trần Ngọc Mỹ, Khương Thị Mến, Thái Hải Đăng… mỗi nhân vật bước vào trang sách không chỉ với danh xưng nghề nghiệp, mà bằng một đời sống tinh thần rất riêng, với những mối bận tâm, những trăn trở và cả những yếu đuối rất người.

Theo chia sẻ của tác giả, cuốn sách được viết trong tinh thần đa dạng hóa chân dung, vẽ từng khuôn mặt, định vị mỗi cuộc đời văn bút, tri ân các bậc thầy, các cây đa cây đề, đồng thời dành một vị trí trân trọng cho thế hệ trẻ. Có thể thấy rõ tinh thần ấy xuyên suốt các trang viết. Danh sách nhân vật như một dòng chảy tự nhiên của ký ức, của gặp gỡ, của mối duyên nghề. Ở đó, các thế hệ giao thoa, các ngành nghề liên thông, các vùng văn hóa cùng hiện diện, tạo thành một bản đồ sinh động về đời sống văn nghệ Việt Nam đương đại.

Điều đáng nói là, Phùng Văn Khai không viết chân dung bằng lối điểm danh thành tích hay bài trí hào quang. Ông không dựng tượng đài. Ông tìm con người phía sau tác phẩm và danh xưng. Những chân dung trong sách chủ yếu được hình thành từ sự tiếp xúc trực tiếp, từ các cuộc trò chuyện, từ những sinh hoạt nghề nghiệp giản dị, từ những ấn tượng đời thường. Chính vì thế, chân dung hiện lên với dáng vẻ sinh động, gần gũi, có cả vẻ rạng rỡ lẫn những vệt trầm lặng. Cũng có biệt lệ là những chân dung tưởng như “sử thi”, tác giả chỉ tiếp cận thông qua tác phẩm, nhưng văn cách chính là nhân cách. Bạn đọc không chỉ gặp một Nguyễn Đình Thi của thơ và nhạc, mà còn cảm nhận một trí thức mang nhiều suy tư về thân phận văn hóa, con người (“Cả những trở trăn cuộc sống. Cả những hoài nghi, đắn đo, chất vấn, phản biện,… từ những vần thơ sâu sắc của ông”, tr. 467). Không chỉ biết Nguyên Hồng của Bỉ vỏ, mà còn thấy một con người khổ hạnh, tận tụy và giàu lòng thương, thậm chí “…chính là đại diện cho nhân cách, lẽ sống của các nhà văn” (tr. 158). Không chỉ nhớ Ma Văn Kháng của vùng cao và đô thị, mà còn gặp một người viết luôn day dứt trước những vẻ đẹp mong manh của đời sống và gắm gửi người đọc (“Ông bày ra, cưa từng khúc đời sống đặt ra, trao tặng bạn đọc, trao tặng con người”, tr. 239).

Phong cách viết chân dung của Phùng Văn Khai có thể gói gọn trong ba chữ điềm tĩnh, tiết chế, chân thành. Không nặng về phô diễn kỹ thuật, không mượn giọng trữ tình quá đà, cũng không sa vào lối ca ngợi khuôn sáo. Ngược lại, ông chọn những chi tiết nhỏ, những câu chuyện đời thường, những khoảnh khắc tưởng chừng vụn vặt để từ đó mở ra bản chất của nhân vật. Có khi chỉ với một câu nói thoáng qua, một thói quen ít ai để ý, một dáng ngồi, một nỗi buồn giấu kín, đôi khi lại nói nhiều hơn cả một bảng liệt kê thành tựu. Nhờ vậy, mỗi chân dung không nặng nề thông tin trình bày, mà gợi mở, giàu không gian nghĩ ngợi, liên hệ cho người đọc.

Ở bình diện sâu hơn, 86 gương mặt văn nghệ sĩ đặt ra một vấn đề quan trọng về cách nhìn đối với chân dung văn học. Chân dung, theo Phùng Văn Khai, không phải là lý tưởng hóa con người, càng không phải là “mặc áo quá vai” bằng những ngôn từ mỹ ký cho nhân vật. Chân dung trước hết là sự thừa nhận con người trong tính toàn vẹn của nó, với cả hào quang và giới hạn, với thành tựu và những khoảng lặng. Mỗi nhân vật đều được đặt vào hoàn cảnh sống cụ thể, vào những khúc quanh lịch sử, những va đập nghề nghiệp, những lựa chọn cốt tử của riêng họ. Trong bối cảnh ấy, những đóng góp, dù lớn lao hay thầm lặng, đều hiện lên như kết quả của một đời kiên nhẫn với nghề, chứ không phải là phép màu ngẫu nhiên.

Viết chân dung người khác, đồng thời cũng là một cách phác họa chân dung chính mình. Đọc cuốn sách, người ta nhận ra phía sau những trang viết chừng mực và lặng lẽ ấy là một Phùng Văn Khai nhân hậu, trọng ân nghĩa và có một lý tưởng văn chương bền bỉ. Đó là lý tưởng coi văn học trước hết là một hình thức lao động tinh thần chân chính, gắn với trách nhiệm đối với con người và xã hội. Một không gian vô nhiễm được thiết lập, xa rời trường quy võ bị, xa rời xã giao thù tạc, không ồn ào, không giáo huấn, nhưng nhất quán. Sự hiện diện của các gương mặt trẻ trong sách cũng thể hiện một tinh thần nâng đỡ thế hệ, một niềm tin lặng lẽ vào sự tiếp nối của văn học Việt Nam trước rất nhiều chất vấn, hoài nghi.

Trong một thời đại mà hình ảnh nhà văn đôi khi bị truyền thông hóa quá mức, hoặc ngược lại bị thu hẹp trong những định kiến sơ lược, 86 gương mặt văn nghệ sĩ góp phần trả lại cho đời sống văn chương một chiều kích nhân bản cần thiết. Cuốn sách giúp người đọc hiểu rằng phía sau mỗi tác phẩm là một đời sống phức tạp, phía sau mỗi tên tuổi là một hành trình không ít nhọc nhằn. Và chính từ những hành trình ấy, văn chương mới có được độ dày tinh thần và giá trị bền lâu. Một điều đáng nói hơn nữa, rằng trong kỷ nguyên ứng dụng và đôi khi “lạm dụng” AI, nhiễu loạn những thứ văn “vô cơ” nhân tạo đến mức phi nhân, khiến bạn đọc thèm khát một thứ văn chương thuần túy khởi từ tâm can trái tim và trách nhiệm người nghệ sĩ, đến từ sự gieo mầm và di dưỡng những kết nối thực chất, chân xác giữa người với người.

Đọc 86 gương mặt văn nghệ sĩ của Phùng Văn Khai, ta không chỉ gặp người khác, mà đồng thời soi thấy chính mình, trong những câu hỏi về nghề nghiệp, về lý tưởng, về sự ngắn ngủi của đời người và sức bền của những giá trị tinh thần. Giữa những thanh âm ồn ã của đời sống hiện đại ồn ã và biến thiên chóng mắt, cuốn sách này chọn cho mình một giọng điệu nhẹ, chậm và sâu. Và chính vì thế, nó có thể ở lại lâu hơn trong trí nhớ người đọc, như một lời nhắc nhở kín đáo rằng văn chương, trước hết và sau cùng, vẫn là câu chuyện của con người.

P.M.Q