LÊ THIẾU NHƠN

Nhà thơ Dương Thanh Từ giới thiệu tập thơ ‘Bắc Kinh ngân nga ngõ hẻm’ tại TP.HCM sáng 4/9, trong khuôn khổ hoạt động Giao lưu văn học Việt - Trung năm 2026.

Nhà thơ Dương Thanh Từ là một trong những gương mặt nữ sĩ nổi tiếng nhất Trung Quốc hiện nay. Ngoài công việc sáng tác văn chương và mỹ thuật, bà còn có nhiều thành tựu trong lĩnh vực bảo tồn gốm cổ. Hiện tại, bà đang đảm nhận vai trò Viện trưởng Viện nghiên cứu nghệ thuật tử sa Trung Quốc.

Nhà thơ Dương Thanh Từ tại phòng khách tư gia ở Bắc Kinh. Ảnh: T.H.

Mỗi nhà thơ đích thực luôn có một vùng đất thi ca riêng mình. Chỉ cần chạm vào vùng đất thi ca ấy, cảm hứng thơ lập tức nảy nở theo những cung bậc nôn nao khác nhau. Đối với nhà thơ Dương Thanh Từ, vùng đất thi ca mà chị đang chọn lựa là Bắc Kinh, như chị bày tỏ: “Trong những đường vân được chạm khắc trên viên gạch xám xanh/ Lịch sử vạn vật từng biến chuyển đã được kể lại/ Trong sự dẫn dắt của gió xuân, đã tình cờ gặp được thơ ca thuần túy của tôi”.

Tập thơ “Bắc Kinh ngân nga ngõ hẻm” chứng minh tình yêu Bắc Kinh của nhà thơ Dương Thanh Từ. Không chiêm ngưỡng Bắc Kinh với tầm vóc một đô thị có nhiều thành tựu tiệm cận văn minh nổi bật thời hội nhập toàn cầu, chị thấu hiểu Bắc Kinh qua những ngõ hẻm được truyền tụng “có ba trăm sáu mươi con ngõ nổi tiếng, còn những ngõ vô danh thì nhiều vô kể”.

Trải nhiều thế kỷ thăng trầm, với không ít lần được đổi tên Kế Thành, U Châu, Trác Quận, Yên Kinh, Trung Đô, Đại Đô, Bắc Bình và chính thức lấy tên Bắc Kinh từ năm 1403 đến nay, đô thị này chất chứa những dấu vết thời gian trong mỗi cảnh vật. Với góc nhìn thật gần, nhà thơ Dương Thanh Từ phác thảo vẻ đẹp Bắc Kinh từ sự miêu tả một không gian hẹp “Lá thông trên núi Cảnh Sơn rủ xuống thành con dấu đóng trên mái hiên phía Bắc/ Những ngôi nhà một tầng trong ngõ tự mình dựng thành trang sách thủy mặc”, đến sự bái vọng một gốc cổ thụ: “Nó là một nhà thơ lặng im/ dùng bóng cành thưa nghiêng ngang/ viết nên bài thơ của đất trời/ Chỉ cần còn có tin tức của cõi người, cây già sẽ thay mầm mới, lại nở hoa, kết trái, đưa hương thơm hộ tống mùa màng”.

Huy động ngôn từ và xúc động để viết cả một tập thơ về một chủ thể đang hiện diện trước mắt thiên hạ, luôn thách thức khả năng quan sát thực tế và tái tạo thẩm mỹ của tác giả. Ngõ hẻm mà người Trung Quốc phiên âm quốc tế là “hutong” để phát triển công nghiệp du lịch, được nhà thơ Dương Thanh Từ khám phá lại bằng những khung hình kết nối mơ mộng và trải nghiệm. Đó là ngõ hẻm Bắc Kinh trong phút giây phiêu lãng cá nhân “Mây trắng như bông, ánh nắng rực rỡ như ánh đèn/ Bầu trời xanh trong vắt, xanh đến nỗi có thể viết thành thơ/ Trông coi mảnh đất biết bao thế hệ đã đi qua này”. Đó là ngõ hẻm Bắc Kinh trong cuộc sống mưu sinh cộng đồng “Không biết bao nhiêu tứ hợp viện, tam hợp viện/ Những con phố văn hóa cổ xưa/ Lại một lần thai nghén văn hóa thương mại/ Phong vị thời Minh - Thanh mỗi vẻ một khác thu hút ánh nhìn/ Mô thức trước cửa tiệm sau nhà ở, là phong vị thị dân sâu đậm và rõ nét đặc trưng của Bắc Kinh xưa”.

Nếu xét theo khía cạnh kinh tế và bảo tồn, mỗi căn hộ ở ngõ hẻm Bắc Kinh có giá trị hàng triệu đô la Mỹ. Còn xét theo khía cạnh thi ca, nhà thơ Dương Thanh Từ khẳng định, mỗi căn hộ ở ngõ hẻm Bắc Kinh vô giá trong chiều sâu tâm hồn: “Khi hoàng hôn bao trùm cánh cổng lớn màu đỏ son/ Ánh đèn màu vàng cam lọt ra từ khe cửa loang thành quầng sáng/ Bóng trúc rủ xuống bên mái ngói kiểu Hiết Sơn ở phía Bắc/ như người tu hành/ chỉ thiền định tĩnh tọa”. Vì vậy, chị dùng thân phận một phụ nữ sinh ra và lớn lên ở Nam Kim, để chìm đắm vào ngõ hẻm Bắc Kinh, như một lữ khách tự nguyện lạc đường trong vơi đầy nhớ thương.

Chính ánh mắt vừa điềm nhiên người xa lạ vừa đa mang người dự phần, nhà thơ Dương Thanh Từ giúp độc giả mường tượng từng ngõ hẻm Bắc Kinh. Có những ngõ hẻm được chị phục dựng dựa vào dữ liệu truyền thuyết, như ngõ Sử Gia: “Tuổi đời 700 năm/ Thân dài 700 mét/ Giữa những con số đặc biệt chồng lên nhau, Bắt gặp một vẻ rực rỡ hiếm có, nơi bao tài danh từng hội tụ” hoặc ngõ Tô Châu: “Những câu chuyện từ thuở xa xưa/ Được dỡ xuống từ những con thuyền từ Giang Nam/ Tạo thành một dãy phố ngập tràn giọng Ngô mềm mại”.

Có những ngõ hẻm được chị phục dựng theo bóng dáng con người cư ngụ, như ngõ Thượng Quốc Cường “Họ cúi đầu ở nơi sâu thẳm của thời gian/ Dường như chưa bao giờ ngẩng đầu nhìn lên bầu trời/ Vạn vật vì vậy mà càng cảm thấy ray rứt hơn” hoặc ngõ Nam Môn Thương “Gió thu Bắc Kinh đã thổi suốt mấy ngày/ Đang chế ngự những chiếc thuyền chìm trong hoàng hôn/ Những người xếp hàng bên đường, lại chẳng hề gầy đi”.

Nhà thơ Dương Thanh Từ chú trọng những chi tiết để khái quát hồn vía ngõ hẻm Bắc Kinh. Chị phát hiện trên cánh cửa ở ngõ Ngụy Gia: “Những giọt sương từng ngưng đọng ở chỗ lõm trên khoen cửa trong mùa đông khắc nghiệt, trong những năm tháng được dấu vân tay của kiều bào nhiều lần in xuống/ Đã lưu lại những ký ức ấm áp”. Chị suy tư cùng câu liễn ở ngõ Tam Nguyên: “Mọi điều đều tốt lành, đều được đóng khung hài hòa khéo léo trong một ô vuông những câu bốn chữ/ Bút mực chơi với trí tuệ bất tận/ Mọi điều như ý, đều được chắt lọc từ trong những lời cầu mong vụn vặt hàng ngày của chúng ta/ Ngôn ngữ là vô hình nhưng được ban tặng một hình hài”.

Còn ở ngõ Cối Xay có tứ hợp viện số 45 là nơi nguyên soái Hạ Long từng lưu trú trước khi bị đấu tố trong Cách mạng Văn hóa, lại khiến chị băn khoăn: “Thời gian tựa như một nhiếp ảnh gia với góc nhìn cân bằng/ Ở những thời đại khác nhau/ Chụp được những con người khác nhau, phong cảnh khác nhau/ Những thứ từng được luyến tiếc trong quá khứ/ Sự phức tạp của những chuyện khi còn sống, sự chìm nổi của danh tiếng sau khi chết/ Chìm ngập trong cuộn phim đen thẫm, mỏng như cánh ve”.

Ngõ hẻm Bắc Kinh đã tồn tại qua nhiều triều đại hưng phế. Ngõ hẻm Bắc Kinh đã che chở cho nhiều mệnh kiếp lênh đênh. Cho nên, ngõ hẻm Bắc Kinh đủ sức hấp dẫn để trở thành đối tượng phản ánh của văn học. Ngõ hẻm Bắc Kinh từng được đề cập trong một số tác phẩm văn xuôi, như “Tập sách về những ngõ hẻm ở năm khu phố trong kinh thành” của Trương Tước thời nhà Minh hoặc “Thần viên thức lược” của Ngô Trường Nguyên thời nhà Thanh. Bây giờ, bằng sự mềm mại thi ca, nhà thơ Dương Thanh Từ cung cấp cho công chúng những thước phim quay chậm về ngõ hẻm Bắc Kinh. Nhờ những thước phim quay chậm mà chị gọi là “ngã rẽ của gió và ánh nắng”, bất kỳ ai dù đã đến hay chưa đến Bắc Kinh, cũng vẫn thấy lưu luyến với ngõ Lạp Khố, Ngõ Bắc Hà, ngõ Bồn Nhi, ngõ Pháp Nguyên Tự, ngõ Lưu Hải, ngõ Tháp Gạch, ngõ Miên Hoa, ngõ Kính Thắng, ngõ Khánh Phong, ngõ Giáo Tử, ngõ Đại Tân Khai, ngõ Tiểu Tường Phượng…

Dù viết cụ thể về một vùng đất thi ca, thì tập thơ cũng không nhằm gánh vác trách nhiệm của một cuốn sách phong tục hoặc một cẩm nang du lịch. Với tập thơ “Bắc Kinh ngân nga ngõ hẻm”, nhà thơ Dương Thanh Từ đã gửi gắm thái độ trìu mến và ân cần của một phụ nữ đã gắn bó Bắc Kinh hơn hai thập niên. Chị chấp nhận “Men theo con dốc nghiêng vẫn còn ở đó nối liền ngày trước với hiện tại/ Hay in đầy dấu chân của những phỏng đoán” để chia sẻ “Những viên gạch trên bức tường xám xanh đã chứng kiến hoàng hôn từ hàng trăm năm/ Nó vẫn như xưa thấu hiểu sâu sắc nội hàm say đắm của niềm hạnh phúc”. Và chị đã dùng hơi ấm trái tim mình để bồi đắp ký ức cho ngõ hẻm Bắc Kinh: “Mỗi một tiếng rao/ Thời gian lại dài thêm một tấc/ Ánh nắng lại sáng thêm một lần/ Cuộc sống lại có thêm những ý tưởng mới”.

Tập thơ “Bắc Kinh ngân nga ngõ hẻm” của nhà thơ Dương Thanh Từ chắc chắn là một gợi ý thú vị cho các nhà thơ Việt Nam viết về con phố lâu đời của Sài Gòn, Hà Nội, Huế, Hội An…