NGUYỄN VĂN LUYỆN 

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Kết thúc bài thơ không phải là cái chết, mà là sự tái sinh. Mùa đông thường gợi sự tàn phai, nhưng ở đây, mùa đông lại là lúc hoa cúc "bừng nắng". Nấm mộ của bà lão vô gia cư đã trở thành một đốm lửa ấm áp giữa cánh đồng, một biểu tượng vĩnh hằng của lòng tốt.

Tập thơ "Bàn tay Châu thổ"

Hoa vàng

(Trần Văn Lợi)

Bà lão ăn mày không rõ tuổi tên, quê quán ở đâu?
Đựng lòng hảo tâm của thế gian trong bị cói
Đôi mắt u buồn và dáng đi mệt mỏi
Hành khất niềm vui
Đến một hôm sức lực không còn nữa
Bà co ro nằm lại bên đường

Trông thấy đầu tiên là những người đàn ông lực điền
Khi đang đào mương trong buổi sáng mùa đông rét mướt
Họ vội cởi tấm áo mưa đang mặc
Khoác cho bà cụ già
Rồi đào vuông ruộng nhỏ
Dâng bà cho cánh đồng
Đặt lên mộ nắm cơm (khẩu phần ăn giữa buổi)
Và khấn
Dù chẳng kịp mua hương và hoa…

Những thợ cấy đi qua
Ngày lại ngày
Nhặt nắm đất đắp dần lên thành nấm
Mồng một ngày rằm
Dâng cho bà nải chuối, thẻ hương…

Những đứa trẻ chăn trâu quen nhặt cỏ gà dọc bờ mương
Chúng rủ nhau dứt dây hoa cúc dại
Đem phủ đầy trên mộ
Rồi dây hoa bén rễ
Thành tấm chăn rực rỡ hoa vàng
Trên cánh đồng lúa bắt đầu xanh…

Và từ đó, mỗi độ đông sang
Hoa cúc lại bừng nắng vàng trên mộ…

(Rút từ tập thơ “Bàn tay châu thổ”, NXB Hội Nhà văn, 2010)

​Lời bình: “Hoa vàng” (Trần Văn Lợi) - Nấm mộ nở hoa từ lòng trắc ẩn

Thơ ca, xét đến cùng, là tiếng vọng của đời sống, là nơi neo đậu của những phận người. Có những bài thơ đọc lên thấy choáng ngợp bởi ngôn từ lạ lẫm, nhưng cũng có những bài thơ đi thẳng vào tim ta bằng sự giản dị đến nao lòng. "Hoa vàng" của Trần Văn Lợi là một bài thơ như thế. Một câu chuyện buồn nhưng kết thúc lại đẹp như một cổ tích giữa đời thường, một bài ca ấm áp về tình người.

Bài thơ mở ra bằng hình ảnh một bà lão ăn mày. Cái hay của Trần Văn Lợi là không tô vẽ sự bi ai bằng những từ ngữ đao to búa lớn, mà bằng sự "vô danh" đến xót xa:

"Bà lão ăn mày không rõ tuổi tên, quê quán ở đâu?

Đựng lòng hảo tâm của thế gian trong bị cói"

Cả cuộc đời bà gói gọn trong sự không rõ ràng: không tên, không tuổi, không quê. Bà là hiện thân của những gì mong manh, trôi nổi nhất. Nhưng câu thơ thứ hai mới thật sự ám ảnh: "Đựng lòng hảo tâm của thế gian trong bị cói". Cái bị cói ấy không chỉ đựng cơm thừa, canh cặn, mà đựng cả chút tình thương rơi vãi của người đời. Cách nói ấy vừa hiện thực, vừa nâng niu, cho thấy cái nhìn đầy trân trọng của nhà thơ.

Và rồi, sự ra đi của bà cũng lặng lẽ như cách bà tồn tại:"Đến một hôm sức lực không còn nữa/ Bà co ro nằm lại bên đường." Chữ "co ro" gợi cái lạnh của thể xác và cả cái lạnh của sự cô độc. Nỗi buồn dường như đã chạm đáy.

Nếu khổ thơ đầu là gam màu xám lạnh của cái chết và sự cô đơn, thì từ khổ thứ hai, hơi ấm bắt đầu lan tỏa. Không phải hơi ấm của mặt trời, mà là hơi ấm từ những bàn tay lao động thô ráp. Đầu tiên là những người đàn ông lực điền:

"Họ vội cởi tấm áo mưa đang mặc

Khoác cho bà cụ già

Rồi đào vuông ruộng nhỏ

Dâng bà cho cánh đồng"

Hãy chú ý đến chữ "vội". Cái vội vàng ấy không phải là sự cẩu thả, mà là sự thôi thúc của lòng trắc ẩn. Họ sợ bà lạnh. Hành động nhường áo mưa, nhường nắm cơm, đào huyệt mộ ngay trên cánh đồng họ đang làm việc là những hành xử đầy tính "người". Câu thơ "Dâng bà cho cánh đồng" nghe sao mà thiêng liêng. Bà trở về với đất mẹ, được đất đai và những người nông dân bao bọc. Dù "chẳng kịp mua hương và hoa", nhưng tấm lòng của họ còn thơm thảo hơn mọi lễ nghi.

Tiếp đến là những người thợ cấy, những người phụ nữ tần tảo: "Nhặt nắm đất đắp dần lên thành nấm/Mồng một ngày rằm/ Dâng cho bà nải chuối, thẻ hương…" Nếu những người đàn ông lo việc an táng, thì những người phụ nữ lo việc hương khói, vun đắp. Nấm mộ vô danh ven đường không bị bỏ hoang, mà ngày càng cao lên nhờ những "nắm đất" của người qua đường. Sự quan tâm ấy bền bỉ, "ngày lại ngày", biến người dưng thành người thân.

Đỉnh điểm của bài thơ, và cũng là nơi nhan đề "Hoa vàng" tỏa sáng, nằm ở khổ thơ viết về những đứa trẻ:

"Những đứa trẻ chăn trâu quen nhặt cỏ gà dọc bờ mương

Chúng rủ nhau dứt dây hoa cúc dại

Đem phủ đầy trên mộ"

Trẻ thơ với tâm hồn trong trẻo đã làm một việc mà người lớn có khi không nghĩ tới: làm đẹp cho nấm mộ. Chúng không có hương hoa đắt tiền, chúng chỉ có hoa cúc dại, loài hoa của đồng nội, bền bỉ và kiên cường. Hình ảnh "tấm chăn rực rỡ hoa vàng" là một sự chuyển đổi cảm giác tuyệt vời. Từ chiếc áo mưa của những người đàn ông, đến những nắm đất của người thợ cấy, và giờ đây là tấm chăn hoa của lũ trẻ. Bà lão ăn mày, người từng "co ro" vì rét mướt, nay đã được ủ ấm vĩnh viễn trong màu vàng rực rỡ của hoa và tình người.

"Và từ đó, mỗi độ đông sang

Hoa cúc lại bừng nắng vàng trên mộ…"

Kết thúc bài thơ không phải là cái chết, mà là sự tái sinh. Mùa đông thường gợi sự tàn phai, nhưng ở đây, mùa đông lại là lúc hoa cúc "bừng nắng". Nấm mộ của bà lão vô gia cư đã trở thành một đốm lửa ấm áp giữa cánh đồng, một biểu tượng vĩnh hằng của lòng tốt.

Đọc "Hoa vàng" của Trần Văn Lợi, tôi không chỉ thấy một câu chuyện thương tâm, mà thấy lấp lánh vẻ đẹp của văn hóa làng quê Việt Nam. Ở đó, người với người sống bằng cái tình, cái nghĩa. Cái chết của bà lão ăn mày không rơi vào hư không, mà trở thành cái cớ để lòng tốt được đánh thức và kết nối. Bài thơ, tiếng lòng riêng của Trần Văn Lợi, trở thành lời nhắn nhủ với bao người: Lòng hảo tâm có thể biến nấm mồ lạnh lẽo thành một vườn hoa rực rỡ, và tình người chính là ngọn lửa sưởi ấm thế gian.

N.V.L