101 đoản khúc lục bát trong “Sông Chanh” của Nguyễn Vĩnh Bảo không chỉ là những mảnh ghép ký ức, mà còn là một dòng chảy trữ tình dai dẳng – nơi tình yêu, tuổi thơ và quê nhà hòa vào nhau trong một ám ảnh mang tên “sông”. Bài viết của Nguyễn Thánh Ngã là một cách đọc giàu cảm xúc, gợi mở nhiều tầng liên tưởng về một thi giới tưởng nhẹ mà không hề đơn giản.
 

NGUYỄN THÁNH NGÃ

Mọi việc ở đời, nếu không có sáng tạo thì không có tiến bộ. Đây là câu nói rất hay, rất đáng suy ngẫm, trong đó có việc sáng tạo thi ca.

Đọc tập thơ “Sông Chanh” của nhà thơ Nguyễn Vĩnh Bảo, tôi nhận ra điều đó. Dù Nguyễn Vĩnh Bảo muốn thử nghiệm lục bát, hay anh chọn thể thơ này làm niềm yêu thích sáng tác của anh, tôi vẫn nghĩ đây là một quyết định táo bạo và tiến bộ!

Bởi ai cũng biết, thơ lục bát truyền thống dễ làm mà khó hay! Nhưng đã nhúng tay vào thì phải làm cho ra hồn, còn không sẽ nhận được sự dè bỉu của bạn đọc. Con đường thi ca gập ghềnh, và đầy oan nghiệt, thị phi. Nếu anh dành nhiều tâm huyết để viết ra, mà không có tiếng nói, không có sự phản biện, dù tốt hay xấu, khen hay chê, đều sẽ chết yểu!

Thơ Nguyễn Vĩnh Bảo may mắn nhận được từ bạn bè, người yêu thơ, những tiếng nói trung thực, những sẻ chia chân tình, nên vừa phát hành đã có sự phản hồi tích cực.

Toàn bộ tập thơ là 101 đoản khúc (6 câu lục bát). Cái điệp khúc "Sông Chanh" cứ nhắc đi nhắc lại khiến người đọc nhập tâm, để rồi phải dừng lại với câu hỏi:

- "Vậy Sông Chanh là gì?"

Câu hỏi có vẻ vu vơ, nhưng trong sâu xa lại rất ẩn mật. Ai cũng có một dòng sông trong tâm thức, nó ray rứt, và lay động ký ức:

 "Sông Chanh nhuộm nắng mênh mông

 Mặn mòi từ thuở cha ông lấp bồi"...

Vậy là đã có một con sông Chanh hiện ra với vẻ đẹp mặn mòi, và một ký ức lấp bồi xưa cũ. Đến khúc thứ 2 thì Sông Chanh hé lộ:

  "Em đi biền biệt đã lâu

  Kim rơi đáy biển biết đâu mà tìm..."

Chắc chắn, đây là lý do làm cho sông Chanh sống lại trong hình tượng nghệ thuật thơ ca. Nếu Lê Huy Mậu trở về "úp mặt vào sông quê", thì sông Chanh của Nguyễn Vĩnh Bảo dịu nhẹ và tình tứ:

 "Ước gì trở lại tuổi thơ

 Cho tôi ôm cái dại khờ riêng em..."(9).

Một sông Lam úp mặt vào lòng mẹ. Một sông Chanh ôm cái dại khờ riêng em... Tôi dùng một góc đối chiếu nhỏ để thấy rằng, bất cứ con sông nào, chảy qua dòng nghệ thuật của ngôn từ, thì cái tôi trữ tình luôn hiện diện. Và chính dòng trôi bé nhỏ ấy, là món nợ tình quê mà anh phải trả bằng thơ:

 "Xóa dấu vết đêm ái ân

 Tôi như mắc nợ ngàn lần dòng trôi"

Sông Lam có một người mẹ quê tần tảo, sông Chanh thì có em - một người con gái quê mùa chỉ còn trong ký ức và nỗi nhớ. Nên sông Chanh chỉ là một cái cớ, một sợi dây liên tưởng tới mối tình thơ ngây thời nhỏ dại:

 "Đêm qua ai tắm sông Chanh

 Để cho con sóng chòng chành, khổ tôi

 Cái mùi thơm của xa xôi

 Bỗng dưng trở lại rối bời vào đêm

 Phím đàn loạn nhịp rung lên

 Bao nhiêu mê hoặc ướt mềm từng nhau..." (27)

Tôi cho rằng khúc thứ 27 là khúc thơ hay nhất trong tập. Có thể nó là cảm hứng trung tâm, để tất cả dồn nén đổ vào sáu câu thơ nhỏ, nhưng có độ bung xõa lớn. Hai câu đầu dành cho thị giác. Hai câu giữa dành cho khứu giác. Hai câu sau dành cho thính giác và xúc giác...

Vâng, chỉ với sáu câu, tác giả đã khéo léo hòa nhập vào bốn giác quan, ứng với bốn trần con người: sắc, thinh, hương và xúc giác. Không những thế, bài thơ còn là bức tranh "siêu thực" của một họa sĩ đại tài. Từng chữ, từng câu, gợi lên nét thẩm mỹ độc đáo, thi ảnh không còn là dung nhan mà đã tan chảy làm thành hồn thơ ám ảnh không nguôi. Nhất là cách dùng chữ tinh tế và đầy ẩn ý. Chữ "từng nhau" ở đây rất đắc địa, nó là một liên tưởng trong mạch cảm xúc tình yêu. Đến đây, tôi có thể tạm trả lời câu hỏi ban đầu: Sông Chanh của Nguyễn Vĩnh Bảo có thể là người con gái mang tên Chanh chăng?!

Vì con sông ấy luôn thể hiện:

 "Khách qua chưa kịp nhớ tên

 Con sông thèn thẹn bắt đền tương tư..."

Bằng phép tu từ, tác giả đã dùng biện pháp nhân hóa làm cho sông Chanh gần gủi hơn, và đáng yêu hơn, bổ sung cho ý kiến của tôi là gọi tên một Tình yêu!

Nguyễn Vĩnh Bảo là người tài hoa, khi anh dùng ngôn từ như nghệ thuật "dùng quân", biến hóa câu chữ qua từng thế trận "ma thuật"; không phải để đánh lừa người đọc, mà dành cho người đọc một khoảng lặng sáng tạo thông minh, để cuối cùng òa vỡ cùng chữ nghĩa đa tầng, đa chiều kích

Nhà thơ Nguyễn Vĩnh Bảo với vẻ ngoài hiền lành, dễ mến. Lâu nay thơ anh chọn sự im tiếng. Tập thơ ra đời là dịp cho ta khám phá tư duy thơ rất riêng của anh. Không ồn ào, không phô trương con chữ, nhưng cấu trúc thơ luôn có nền móng vững chắc:

 "Màu mây, màu đất, màu da

 Làng quê chạy dọc trong ta suốt đời"

Sao gọi là "chạy dọc"?

Chạy dọc chính là xương sống của một nền văn hóa lâu đời. Và nền văn hóa ấy, như cột xương sống giữ vững cốt cách của Nguyễn Vĩnh Bảo. Dù đi đâu, về đâu cũng luôn nhớ nơi chôn nhau cắt rốn, nơi có tình quê, tình đầu, tình người thơm thảo. Và bây giờ là thứ tình thơ bất diệt trong anh.

Tóm lại, từ "Ngẫu hứng sông quê" - Gởi người trong mơ - Ngược miền ký ức vv... cho đến Sông Chanh, thơ Nguyễn Vĩnh Bảo đã có dấu ấn. Và sông Chanh cũng như bao con sông khác, đang trên hành trình chảy ra biển lớn...

TP. HCM tháng 4 năm 2026

   N.T.N