(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Những ngày gần đây, dư luận xã hội không khỏi bàng hoàng trước thông tin gần 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh bị tuồn ra thị trường, len lỏi vào cả bữa ăn học đường. Những mâm cơm tưởng như an toàn nhất - nơi trẻ em ăn uống mỗi ngày - bỗng trở thành tâm điểm của nỗi lo lắng. Phụ huynh hoang mang, nhà trường lúng túng, cơ quan quản lý khẩn trương rà soát, còn người làm chính sách thì không khỏi trăn trở.

Nhà văn Nguyễn Thị Việt Nga - Phó trưởng đoàn chuyên trách, Đoàn ĐBQH Hải Phòng

Nhưng nếu nhìn rộng ra, đây không phải là một sự kiện đơn lẻ. Trước đó, xã hội đã nhiều lần chứng kiến những vụ việc tương tự: thuốc giả len vào bệnh viện, sữa giả, mỹ phẩm giả, thực phẩm chức năng kém chất lượng tràn lan trên thị trường. Mỗi vụ việc, khi được phanh phui, đều gây chấn động dư luận, kéo theo những đợt kiểm tra, chấn chỉnh. Nhưng rồi sau đó, dường như đâu lại vào đấy, và những câu chuyện tương tự vẫn lặp lại dưới một hình thức khác.

Điều khiến người làm chính sách trăn trở không chỉ là một vụ việc cụ thể, mà là một câu hỏi lớn hơn: Vì sao những điều lẽ ra không được phép xảy ra, vẫn cứ tái diễn? Nguyên nhân thực sự là gì?

Là khoảng cách giữa chính sách và cuộc sống

Trong nhiều năm qua, hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm, quản lý dược phẩm, mỹ phẩm… không ngừng được hoàn thiện. Các quy định ngày càng chặt chẽ hơn, quy trình kiểm soát ngày càng được chuẩn hóa, trách nhiệm các bên liên quan cũng được quy định rõ ràng hơn.

Nhìn trên giấy tờ, có thể nói rằng chúng ta không thiếu quy định. Nhưng thực tế lại đặt ra một nghịch lý: càng nhiều quy định, càng nhiều quy trình, nhưng vi phạm vẫn xảy ra, thậm chí với quy mô ngày càng lớn và tinh vi hơn.

Vụ việc thịt lợn nhiễm bệnh vừa qua là một ví dụ điển hình. Để một lượng lớn thực phẩm không an toàn có thể đi từ khâu chăn nuôi, giết mổ, vận chuyển, phân phối và cuối cùng là vào bếp ăn trường học, chắc chắn không thể chỉ là sai sót ở một khâu. Đó là một chuỗi các mắt xích, và ở mỗi mắt xích, đã có những “khoảng trống” cho vi phạm len vào.

Điều này cho thấy, vấn đề không nằm ở việc thiếu quy định, mà nằm ở khoảng cách giữa quy định và thực thi.

Chính sách, nếu không đi vào đời sống, sẽ chỉ dừng lại ở những văn bản đúng đắn nhưng thiếu hiệu lực. Và khoảng cách ấy, nếu không được nhận diện và thu hẹp, sẽ trở thành “vùng xám” nơi những hành vi vi phạm có thể tồn tại.

Là khi “ai cũng đúng” nhưng kết quả lại sai

Một thực tế đáng suy nghĩ là sau mỗi vụ việc, chúng ta thường nghe những lời giải trình quen thuộc: nhà trường khẳng định đã ký hợp đồng với đơn vị cung cấp có đủ giấy tờ; doanh nghiệp cung cấp cho biết sản phẩm có nguồn gốc hợp lệ; cơ quan kiểm dịch cho rằng đã thực hiện đúng quy trình... Mỗi khâu đều có thể chứng minh rằng mình “làm đúng”. Nhưng kết quả cuối cùng lại là: thực phẩm bẩn đã vào đến bàn ăn của trẻ em.

Đây chính là một nghịch lý nguy hiểm: khi trách nhiệm bị chia nhỏ đến mức không ai chịu trách nhiệm đến cùng.

Trong một hệ thống như vậy, sai phạm không còn là lỗi cá nhân đơn lẻ, mà trở thành hệ quả của một cơ chế vận hành thiếu sự ràng buộc trách nhiệm rõ ràng. Khi mỗi khâu chỉ chịu trách nhiệm trong “phạm vi hẹp” của mình, thì không có ai chịu trách nhiệm cho kết quả cuối cùng. Và khi đó, câu hỏi “ai chịu trách nhiệm?” trở nên khó trả lời.

Nhưng xã hội, người dân không cần những lời giải thích vòng vo. Điều xã hội cần, người dân cần là một câu trả lời rõ ràng về trách nhiệm, và quan trọng hơn, là những hành động cụ thể để không tái diễn.

Hậu quả ghê gớm của những vụ việc như thực phẩm bẩn tuồn vào trường học không chỉ là việc sức khoẻ và tính mạng của rất nhiều học sinh bị đe doạ. Hậu quả của nó còn kinh khủng hơn nhiều. Đó là: niềm tin - thứ đang bị bào mòn. Nếu những vụ việc như vậy chỉ dừng lại ở phạm vi kỹ thuật, thì có thể xử lý bằng các biện pháp hành chính. Nhưng điều đáng lo hơn là tác động của nó đến niềm tin xã hội.

Khi phụ huynh không còn yên tâm với bữa ăn bán trú của con, khi họ phải tự chuẩn bị suất ăn mang theo, khi họ yêu cầu nhà trường công khai từng nguồn thực phẩm… thì đó không còn là vấn đề của riêng một trường học. Đó là dấu hiệu của sự khủng hoảng niềm tin.

Niềm tin không phải là thứ có thể ban hành bằng văn bản, cũng không thể được yêu cầu bằng mệnh lệnh hành chính. Niềm tin được xây dựng từ những trải nghiệm thực tế, từ sự nhất quán giữa lời nói và hành động.

Và một khi niềm tin bị tổn thương, việc khôi phục sẽ khó khăn hơn rất nhiều so với việc xây dựng ban đầu.

Trong tất cả những câu chuyện này, điều khiến người làm chính sách day dứt nhất là: những người bị ảnh hưởng trực tiếp thường là những người yếu thế.

Trẻ em - những người chưa có khả năng tự bảo vệ mình - lại là đối tượng chịu rủi ro trong bữa ăn học đường. Người bệnh - những người đặt niềm tin vào thuốc men - có thể đối mặt với thuốc giả. Người tiêu dùng bình thường, không có đủ thông tin và khả năng kiểm chứng dễ trở thành nạn nhân của hàng giả, hàng kém chất lượng.

Chúng ta vẫn nói rằng chính sách phải hướng tới con người, lấy con người làm trung tâm. Nhưng những vụ việc như vậy buộc chúng ta phải tự hỏi: có những kẽ hở chính sách nào đã và đang bị lợi dụng? Có chính sách nào chưa thực sự đi đến được những người cần chính sách nhất hay không?

Nếu những người yếu thế vẫn dễ bị tổn thương, thì đó là dấu hiệu cho thấy hệ thống bảo vệ chưa đủ mạnh, cần tiếp tục rà soát để củng cố và sửa đổi nhanh chóng.

Để giải quyết vấn đề, chúng ta không thể chỉ dừng ở việc xử lý từng vụ việc, mà cần nhìn thẳng vào những nguyên nhân sâu xa.

Trước hết, đó là điểm nghẽn trong thực thi chính sách, pháp luật. Quy định có thể đầy đủ, nhưng nếu thực thi không nghiêm, không nhất quán, thì mọi quy định đều có thể bị vô hiệu hóa.

Thứ hai là tâm lý sợ trách nhiệm. Trong một số trường hợp, cán bộ có thể chọn cách làm “an toàn”, làm đúng quy trình trên giấy tờ, nhưng không dám đi sâu kiểm tra thực chất. Điều này dẫn đến tình trạng “làm cho đủ”, thay vì “làm cho đúng”.

Thứ ba là cơ chế giám sát chưa đủ mạnh và chưa đủ độc lập. Khi việc giám sát chủ yếu mang tính nội bộ, thiếu sự tham gia thực chất của xã hội, thì khả năng phát hiện sớm vi phạm sẽ bị hạn chế.

Và cuối cùng, không thể không nhắc đến yếu tố lợi ích kinh tế. Khi lợi nhuận từ việc làm giả, làm bẩn là quá lớn, trong khi chế tài chưa đủ sức răn đe, thì vi phạm vẫn có “đất sống”.

Người làm chính sách phải làm gì?

Trước những vấn đề đó, người làm chính sách không thể chỉ dừng ở sự trăn trở, mà phải biến trăn trở thành hành động.

Trước hết, cần theo đến cùng việc thực thi chính sách. Không chỉ ban hành luật, mà phải giám sát việc thực hiện đến kết quả cuối cùng. Quốc hội, với vai trò giám sát tối cao, cần tiếp tục đổi mới phương thức giám sát theo hướng sâu hơn, thực chất hơn.

Thứ hai, cần đặt con người vào trung tâm một cách thực chất. Mọi chính sách cần được đánh giá không chỉ bằng tính hợp lý trên giấy tờ, mà bằng mức độ an toàn, mức độ hài lòng và cảm nhận được bảo vệ của người dân.

Thứ ba, cần gọi đúng tên trách nhiệm. Không thể chấp nhận tình trạng “tập thể chịu trách nhiệm”. Mỗi khâu, mỗi cá nhân cần được xác định rõ trách nhiệm, gắn với chế tài cụ thể.

Thứ tư, cần tạo điều kiện để người dám làm được bảo vệ. Phân biệt rõ giữa sai phạm do vụ lợi và rủi ro trong quá trình đổi mới. Nếu không có cơ chế bảo vệ phù hợp, thì rất khó khuyến khích sự chủ động, sáng tạo.

Cuối cùng, cần tăng cường minh bạch và sự tham gia của xã hội. Khi thông tin được công khai, khi người dân có thể giám sát, thì khả năng gian lận sẽ giảm đi đáng kể.

Người làm chính sách không thể không trăn trở trước những vấn đề như vậy. Nhưng trăn trở không phải để bi quan, mà để nhìn rõ hơn trách nhiệm của mình.

Mỗi vụ việc, dù đau lòng, cũng là một lời nhắc nhở rằng công việc của người làm chính sách không chỉ là xây dựng những quy định đúng đắn, mà còn là đảm bảo những quy định đó được thực hiện đến nơi đến chốn.

Chính sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó chạm đến đời sống. Và hơn thế, khi mỗi con người - đặc biệt là những người yếu thế - có thể cảm nhận được rằng họ đang được bảo vệ, không phải bằng lời hứa, mà bằng những hành động cụ thể, nhất quán và có trách nhiệm.

Đó cũng chính là thước đo cao nhất của một hệ thống quản trị vì con người.

Nguyễn Thị Việt Nga

Phó trưởng đoàn chuyên trách, Đoàn ĐBQH Hải Phòng