Văn học và Y học – hai lĩnh vực tưởng chừng riêng biệt, nhưng lại có mối liên hệ sâu sắc và lâu đời, cùng hướng đến con người và sự chữa lành. Gần đây, đề tài nghiên cứu liên ngành đầy mới mẻ này đã được PGS.TS. Trần Huyền Sâm (ĐH Sư phạm Huế) trình bày tại một buổi tọa đàm ở Huế, mở ra những góc nhìn thú vị về sự tương tác giữa ngôn từ nghệ thuật và tri thức y khoa, từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây. Văn chương TP. HCM trân trọng giới thiệu bài viết dưới đây của nhà thơ, thầy thuốc đông y cổ truyền Lê Viết Hòa.

LÊ VIẾT HÒA

Một đề tài nghiên cứu của PGS. Tiến sĩ Trần Huyền Sâm, Trường ĐH Sư phạm Huế được Hội Nhà Văn TP. Huế tổ chức buổi tọa đàm (vào lúc 8h30, ngày 10/12/2025 tại Tòa soạn Tạp chí Sông Hương, Số 9 đường Phạm Hồng Thái. TP. Huế).

- Theo Trần Huyền Sâm, tính từ sau 1975 đến nay, cô được xem là người tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu về mối liên hệ giữa Văn học và Y học; thể hiện niềm đam mê, nghiên cứu một cách nghiêm túc, kỹ lưỡng, có mục đích, có phương pháp.

Tác giả đã dày công tra cứu tài liệu công phu thông qua các chuyến công tác tại Đại học Aix-Marseille. Trần Huyền Sâm đã thu thập những tư liệu quan trọng về vấn đề: Mối quan hệ giữa Văn học và Y học tại Trung tâm Lưu trữ Hải ngoại Quốc gia Pháp (ANOM - Archives nationales d'outre-mer). Có những tư liệu thời kỳ Đông Dương rất quý hiếm. Các luận án tiến sĩ y khoa liên quan đến đề tài Văn học và Y học tại các trường Claude Bernard Lyon 1, Paris Descartes cũng đã được Trần Huyền Sâm đề cập. Đây là nguồn tư liệu mà không phải ai ở Việt Nam cũng dễ tiếp cận được.

- Nghiên cứu một cách có hệ thống: vừa rộng, vừa sâu; đi từ y học tâm linh thời cổ đại đến y học chính xác, thực nghiệm. Luôn đặt tương quan văn học với sự phát triển của y hoc.

- Tại buổi tọa đàm, tác giả cho biết, từ năm 2012, khi tác giả khởi xướng nghiên cứu theo hướng văn học và y học này, một vài thầy cô trong Khoa Ngữ văn ĐHSP Huế đã phản đối và không đồng tình; vì cho rằng: hai lĩnh vực quá chuyên biệt, không thể có điểm chung. Tuy nhiên, Trần Huyền Sâm vẫn theo đuổi mục đích của mình, mong muốn mở ra một hướng nghiên cứu liên ngành Văn học và Y học tại Việt Nam

Theo tôi, đây là một vấn đề hữu ích và ý nghĩa dành cho hai lĩnh vực đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội.

Tuy mỗi cách tiếp cận và giải quyết vấn đề theo hình thức khác nhau, nhưng Văn học và Y học đều trực tiếp đề cập đến con người, trong việc chữa lành tinh thần và thể xác.

Qua sự biểu hiện đa dạng, rộng lớn và sâu sắc của các văn bản tự sự, văn học rất phù hợp để cung cấp và làm sáng tỏ những vấn đề nêu trên. Vì văn học - với tư cách là hình thức văn hóa phi vật chất, phản ánh sinh động và chân thực đời sống, đồng thời tồn tại song song với con người, sẽ là đối tượng để phân tích một nền văn hóa, thời kì và thế giới quan cụ thể, dẫn đến những thay đổi về sinh lí và tâm lí của con người, những thay đổi quan niệm về các giá trị xã hội, cũng như ứng phó với bệnh tật tồn tại từ lúc bắt đầu đến hiện tại.

Những trải nghiệm y học, thông qua văn học được mô tả, diễn giải một cách rõ ràng, khúc chiết hơn; Điều mà chúng ta sẽ rất khó hình dung được qua các thuật ngữ y học, hồ sơ bệnh án.

Ở đây, tôi không để cập đến các tác phẩm văn học của các nhà văn nổi tiếng trên thế giới như: Kafka, Dumas con, Victo Hugo, Dostovesky.v.v. miêu tả và trình bày bệnh án, cách chữa trị một số chứng bệnh rất rõ ràng và bao quát; Vì điều đó, chắc chắn rằng trong công trình nghiên cứu của mình, tiến sĩ Trần Huyền Sâm đã có chủ kiến sâu sát và chi tiết. Tôi chỉ nêu ra mấy vấn đề liên quan đến nền Đông y cổ truyền với các danh y, như: Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãng Ông Lê Hữu Trác, Nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu.v.v.

Một điểm chung chúng ta dễ nhận thấy, trước khi đến với nghề y, họ đã là những nhà thơ, nhà văn. Lấy văn học làm nền tảng cho việc tìm tòi, học hỏi và nghiên cứu y học thông qua thực nghiệm. Những tước tác của họ để lại cho đời sau, cả về văn học và y học đều vô cùng quý giá. Thượng Kinh Ký Sự và bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh là những tác phẩm tiêu biểu của danh y Lê Hữu Trác, thể hiện rõ nét mối liên quan giữa y học và văn học.

Tác phẩm Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của cố GS. TS Đỗ Tất Lợi là một công trình khoa học đồ sộ về được liệu cũng như được tính của gần 700 loại cây thuốc Việt Nam; Nó được đánh giá rất cao cả trong và ngoài nước trong việc bảo vệ sức khỏe mọi người hàng ngày. Đồng thời, theo tôi, nó góp phần cho việc kết họp giữa Đông y và Tây y trong liệu trình điều trị một số chứng bệnh nhằm đạt hiệu quả cao nhất.

Ví dụ như Ung thư, các liệu pháp điều trị của Tây y, như cắt mổ khối U, xạ trị hoặc hóa trị.v.v. tùy theo từng loại bệnh và sức khỏe của người bệnh nhằm mục đích loại bỏ và triệt tiêu mầm bệnh. Tắt nhiên, mỗi phương pháp điều trị đều có những uu, nhược điểm riêng; trong đó, phải kể đến trình trạng sức khỏe bệnh nhân trong thời gian điều trị. Đông y, bằng biện chứng khoa học, với các bài thuốc phù hợp, các phương pháp hỗ trợ như: châm cứu, bấm huyệt.v.v. nhằm đả thông kinh mạch, giúp cho khí huyết lưu thông, tăng cưỡng khí lực, cải thiện sức khỏe của bệnh nhân. Sụ kết hợp điều trị này, theo tôi, sẽ giúp việc điều trị đạt hiệu quả cao nhất, tốt nhất cho bệnh nhân.

Trước khi kết thúc vài ý kiến tham khảo, tôi muốn nhấn mạnh một điều, đó là: Văn học và Y học đều lấy con người làm chủ thể với mục đích nhân bản xuyên suốt hoạt động của mình. Các yếu tố quan trọng và gần như bất buộc luôn được nhắc đến, là: Lương tâm, Trách nhiệm, Đạo đức và Danh dự.

Đây là một trong những tiêu chí quan trọng trong Mười lời thề của người được cho là ông tổ Tây y Hypocrat. Và nhà thơ, thầy thuốc Nguyễn Đình Chiểu với những câu nói thế hiện rất rõ tính yêu đất nước, con người và cách sống: "Thà đui mà giữ Đạo nhà". "Chở bao nhiêu Đạo thuyền không khẳm. Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà".

Chúc cho công trình nghiên cứu của PGS. TS Trần Huyền Sâm thành công và lan tỏa!

Chúc quý vị luôn bình an và sức khỏe!

Huế, ngày 10/12/2025

L.VH.