(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Mấy cậu học trò vừa bắt cá, vừa trêu đùa nhau vui vẻ vượt lên phía trước. Vân Trang theo sau, dùng đèn pin soi bên bờ suối xem cá kéo cả bầy ăn quả ươi rơi chìm dưới suối. Trên mặt đá nằm dưới làn nước, gần sát bờ có loại rêu mọc xanh màu đọt chuối, thân và lá gần giống như hoa mười giờ, nở hoa màu đỏ tươi, năm cánh, cánh hoa giống như cánh hoa hồng. Bầy cá chỉ to hơn đầu đũa một chút, sống lưng màu đen, phía bụng vảy màu vàng tươi kéo dài đến tận đuôi, vây quanh các bông hoa như đang ngắm nhìn.

Nhà văn Hồng Chiến

Sau tiết sinh hoạt, các bạn trong lớp ùa ra cửa xếp hàng chuẩn bị ra về, Y Lương - Lớp phó học tập bước nhanh lên bục giảng khoanh tay trước ngực nói với thầy chủ nhiệm:

-Thầy ơi, đến mùa quả ươi chín rồi, thầy có đi hái cùng chúng em không ạ?

- Quả ươi là quả gì mà nghe tên lạ vậy?

Y Lương nở nụ cười tươi rói khoe hàm răng trắng đều nhau như quảng cáo vẽ trên lọ kem đánh răng Hinot rồi mới trả lời:

- Đây là loại cây cổ thụ mọc nhiều năm mới cho quả và mỗi lần ra hoa kết trái phải cách nhau bốn năm đấy ạ.

- Quả ăn có ngon không mà chu kỳ sinh trưởng lạ thế?

- Dạ, quả chín to bằng quả sấu, ăn có vị ngọt, phơi khô dùng làm thuốc bổ ạ.

- Thế phơi khô rồi chế biến thế nào để dùng?

- Trời nóng chỉ cần bỏ một quả khô vào ly dùng uống bia, đợi một chút quả sẽ nở bung ra đầy ly luôn. Thêm chút mật ong hay đường vào khuấy đều rồi uống, khỏe người lắm thầy ạ.

-Vùng núi này có cây dược liệu quý vậy, thầy phải đi xem cho biết mới được.

-Thầy ăn cơm trưa xong rồi xuống buôn em, chiều thầy trò ta vào rừng thu quả, sáng mai về.

-Ở lại đêm trong rừng à?

-Dạ!

Y Lương dạ rõ to rồi bước ra sân. Đang giữa tháng tư, trời trong xanh không một gợn mây. Trên cao tít, một con đại bàng chao lượn với vẻ lười nhác, lâu lâu khẽ vẫy cánh như đang tự phơi mình đón nắng. Những cơn gió mồ côi lâu lâu mới xuất hiện rồi vội vã lướt qua như đang chạy thi.

*

Bốn thầy trò đạp xe hơn một tiếng tới chân núi. Ngữa mặt nhìn lên thấy đỉnh núi nhọn hoắt như mũi chông. Dựng xe đạp bên gốc cây sung ven suối, Y Lương đầu không mũ nón, lưng đeo gùi, vai vác xà gạc (1) đi trước. Vân Trang đội mũ cối bạc màu, đeo ba lô bẹp lép vì trong đó chỉ có chiếc võng dù, bót đánh răng, khăn mặt; ngang hông đeo bình toong nước và con dao găm. Y Dung và Y Za đi sau, trên lưng đều mang gùi và chiếc xà gạc trên vai giống như Y Lương.

Vân Trang nhớ lại: cuối năm 1977 được cấp trên điều động về huyện M’Drak dạy học. Lần đầu tiên thấy đoàn người đi làm rẫy về, Vân Trang đứng ngẩn ra nhìn. Bà già tóc bạc trắng, mặc váy đen bạc mầu đi đầu; phía sau là người đàn ông tóc muối tiêu, khuôn mặt khắc khổ, mặc mỗi cái khố bé tí không có áo xống gì cả, trên vai vác cây xà gạc, sau lưng đeo gùi to đùng. Đoàn người xếp theo hàng một, lưng đeo gùi, vác xà gạc trên vai giống như người đi trước; lầm lũi bước về buôn, không trò chuyện gì. Còn hôm nay ba cậu học trò dẫn thầy vào rừng đi dày vải cao cổ, mặc quần áo như sinh viên nhập học; chúng nói chuyện rôm rã suốt cả quãng đường đi mặc dù phải leo dốc cao, vượt suối sâu...

Đang mãi nhìn xuống chân để không bị té, bỗng nghe Y Lương reo lên:

- Ta đến nơi rồi thầy ơi.

Ngửng đầu nhìn lên sườn núi phía bên kia suối, Vân Trang thấy có nhiều cây cao vọt lên khỏi tầng lá thấp; trên cây rất ít lá, còn quả thì bám đầy đầu cành màu nâu nhạt, nổi bật trên nền xanh của rừng già. Vân Trang hỏi:

- Cây ươi là những cây cao nhất rừng, đầy quả đấy à?

- Dạ!

Y Lương trả lời rồi đu dây nhảy luôn xuống lòng khe. Lòng khe rộng khoảng chục mét, hai bên có vách đá dựng đứng, cao đến bốn mét. Bên dòng nước trong vắt, có một đám cát vàng cao hơn mặt nước suối khoảng nửa mét, rộng bằng bốn chiếc chiếu đôi. Y Dung đi phía sau góp lời:

- Hôm nay ta nghỉ tại bãi cát này thầy ạ.

Vân Trang ngạc nhiên, hỏi lại:

- Nằm trên cát đêm về có lạnh không?

Y Za trả lời thay bạn:

- Tối ta đốt lửa sẽ ấm thôi ạ. Bãi cát này phía trên không có cành cây lớn nên đêm không sợ cành cây gãy hay thú dữ leo lên tấn công bất ngờ. Bờ suối có vách đá cao làm tường che, vậy là an toàn rồi.

Vân Trang bỏ ba lô xuống bãi cát, lại ngồi lên tảng đá ven suối duỗi thẳng chân cho đỡ mỏi. Mấy cậu học trò xếp xoong, chén ăn cơm và thìa lên hòn đá bên cạnh Trang, rồi khoác gùi lên vai. Y Lương nói:

- Thầy mỏi chân rồi thì ngồi đây nghỉ, bọn em lên nhặt quả ươi một lúc là xuống thôi ạ.

Trang ngạc nhiên hỏi lại:

- Chiều rồi, để sáng mai lên nhặt rồi ta về luôn không được à?

Mấy cậu học trò cười ré lên như bị cù léc, Y Za đỏ mặt nói:

- Chiều gió to nên quả chín rụng nhiều, ta tranh thủ lên nhặt ngay không đêm xuống lũ thú rừng đến ăn hết luôn đó thầy.

Trang tròn mắt nhìn học trò rồi đứng dậy, nói:

- Thế à, để thầy đi cùng lên nhặt cho vui.

Mấy thầy trò bám rễ cây, mỏm đá leo lên sườn đồi.

*

Cuối mùa khô, các cây đại thụ trong rừng Chư Yang Sin vẫn xanh thẫm, dưới mặt đất khô cong, nhiều chỗ vụn nát in dày đặc dấu chân thú rừng qua lại, chồng chéo lên nhau. Thỉnh thoảng một cơn gió ầm ầm lao đến vang động cả cánh rừng và những quả ươi trên cao đến ba chục mét thi nhau rơi xuống tạo nên âm thanh như một trận mưa rào, có quả rơi trúng vào đầu, vào vai cũng đau đau.

Mặt đất đầy quả ươi mới rụng, Vân Trang bước lại nhặt quả cùng học trò. Y Lương mặt vuông chữ điền, lông mày rậm, cao gần bằng thầy, lại nhe răng ra cười, nói:

- Bọn em nhặt quen rồi, chỉ một lát là đầy gùi thôi. Thầy đi xung quanh xem cho biết rừng ươi có gì khác không ạ.

- Thế cũng được.

Vân Trang leo lên phía trên, hình như cũng có người đã vào đây nhặt quả nên xung quanh các gốc cây ươi, cây con được chặt sát mặt đất tạo nên khoảnh trống như sân nhà. Theo gió, thỉnh thoảng mới có lá ươi rơi xuống. Nhặt một chiếc lá chắc do sâu cắn hay gió đập mạnh làm gãy cuống rụng xuống. Lá ươi hình bầu dục, đầu nhọn, dài hơn gang tay người lớn và rộng khoảng 10 cm; mặt trên lá màu xanh đậm, bóng; mặt dưới màu xám nhạt có sợi lông mịn; gân lá trông rất rõ, chạy song song từ gốc đến đầu lá. Mân mê chiếc lá rồi nhìn lên phía trước, sườn núi hơi dốc, có nhiều cây to mọc gần nhau; nhưng thân cây ươi dễ nhận biết nhất vì thân cây thẳng, vỏ màu xám nâu, gốc phải hai người ôm không hết.

Vân Trang thoáng giật mình, thấy có ánh mắt ai đó đang nhìn mình nên vội quay người nhìn lên phía trên. Hình như có một con mắt màu vàng dưới mái tóc màu xám nâu vừa khuất sau gốc cây ươi phía trên. Lạ nhỉ? Chẳng lẽ trong cánh rừng này còn có các em học sinh vào nhặt quả ươi mà tránh mặt mình? Tò mò, Vân Trang quyết định leo lên phía trên xem có đúng học trò không? Kỳ lạ, không thấy một ai, nhưng hình như bên gốc cây ươi cách Vân Trang một đoạn khoảng ba chục mét vẫn có ánh mắt bí mật núp sau gốc ươi quan sát; ánh mắt ấy chạm cái nhìn của Vân Trang thì thụt lại nấp sau gốc cây ươi. Vân Trang giả bộ nhìn qua nơi khác rồi quay lại nhìn gốc cây thật nhanh và vẫn chạm ánh mắt ấy; bước nhanh lên gốc cây có ánh mắt lạ thì không thấy gì, quay nhìn xung quanh, đầu thầm nghĩ: mình hoa mắt chăng? Nhưng Vân Trang vẫn có cảm giác như gốc cây ươi phía trên lại có ánh mắt đang nhìn trộm mình, quay lại thật nhanh thì…hai ánh mắt chạm nhau rồi biến mất rất nhanh. Tò mò, Vân Trang chạy thật nhanh lên gốc cây ươi xem người hay thù, nhưng gốc cây chẳng có bóng dáng ai, nhưng gốc cây phía trên lại có ánh mắt ấy lén nhìn.

*

-H...ú, thầy ơi tối rồi xuống thôi!

Tiếng gọi của Y Za làm Vân Trang giật mình, cất tiếng hú đáp lại:

-H...ú!

Móc túi lấy ba viên kẹo sâm, một cái bóc sẵn, còn hai cái để nguyên đặt cạnh gốc cây ươi, Vân Trang quay đầu bước nhanh xuống phía suối, trong đầu vẫn ám ảnh ánh mắt của ai đó nhìn mình, nếu tính độ cao từ mặt đất lên khoảng mét ba, mét tư thôi; tại sao lại tránh mặt mình, người hay thú?

Sau bữa cơm chiều ăn cá suối nấu với quả ươi chín và lá rừng đun trong ống nứa tươi; có vị thơm của lá cây, vị ngọt của quả cây và cá suối học trò vừa bắt được; bụng no căng mà miệng vẫn còn muốn ăn.

Y Lương tay rửa chén, mắt nhìn Vân Trang hỏi:

- Thầy thấy món canh hôm nay thế nào?

- Rất ấn tượng, nhưng hơi cay.

Y Za nhanh nhẩu giải thích:

- Món canh quả ươi nấu cá suối và rau rừng nhất định phải có ớt xanh giã nhỏ mới ngon thầy ạ.

- Em nào nấu món canh hôm nay đổ nước khéo thế, không nhiều, không ít, chỉ vừa đủ như vậy mới ngon.

Mấy cậu học trò cười ré lên như bị cù léc. Y Dung mặt dài, lông mày hơi xếch một chút, da nâu, cười to nhất rồi trả lời:

- Bọn em chọn cây nứa bánh tẻ chặt một lóng có mắt phía dưới bỏ cá, quả ươi và lá cây rau dớn mọc ven suối rồi lấy lá chuối khô nút lại, đun một lúc lá chuối bật ra khỏi ống là canh chín bằng nước của vỏ cây nứa, không phải đổ nước vào đâu ạ.

Vân Trang buột miệng khen:

- Thông minh.

Y Za cao khoảng mét rưỡi, tóc hoe hoe vàng, nói:

- Người xưa đã biết cách nấu này lâu rồi ạ, chúng em chỉ học theo thôi.

Bỗng trên triền núi tiếng heo rừng cắn nhau chí chóe vọng xuống, Y Lương giải thích:

- Bây giờ là lúc các loài thú đến ăn trái ươi chín đấy thầy ạ. Quả nhiều vậy mà chúng vẫn tranh nhau mới lạ chứ.

Y Dung vui vẻ góp chuyện:

- Thế mới gọi là thú rừng có luật rừng riêng mà!

Vân Trang nói:

- Có lý, à khi chiều thầy đi lên triền núi thấy có ánh mắt màu nâu núp sau cây ươi nhìn mình, khi lên lại chẳng thấy ai cả.

Cả ba cậu học trò đưa mắt nhìn nhau, hình như có một chút bối rối. Lặng đi một phút, Y Lương ngững mặt lên nhìn Vân Trang, trả lời:

- Người già trong buôn bảo trong rừng này có loài vượn lông đen, đi bằng hai chân giống con người, sống theo gia đình; chúng đi dưới đất hay chạy nhảy trên cây đều nhanh như gió cuốn. Điều đặc biệt: chúng luôn tìm cách tránh chạm mặt người. Chỉ ít người may mắn mới gặp được chúng. Thầy hôm nay là người may mắn rồi, ta đi bắt cá để mai ăn sáng thôi ạ.

*

Mấy cậu học trò trổ tài: tay cầm đuốc, tay cầm cây nứa to bằng ngón tay út, dài hơn mét, đầu vót nhọn để đâm cá suối. Cá suối to hơn hai ngón tay một chút, dài độ gang tay; môi đỏ, vây đỏ, dọc sống lưng vảy màu vàng nghệ còn phía bụng vảy màu bạc. Cây lao khi đâm vào cá phải xuyên chéo qua mang lên miệng như kiểu người ta luồn dây vào để buộc.

Mấy cậu học trò vừa bắt cá, vừa trêu đùa nhau vui vẻ vượt lên phía trước. Vân Trang theo sau, dùng đèn pin soi bên bờ suối xem cá kéo cả bầy ăn quả ươi rơi chìm dưới suối. Trên mặt đá nằm dưới làn nước, gần sát bờ có loại rêu mọc xanh màu đọt chuối, thân và lá gần giống như hoa mười giờ, nở hoa màu đỏ tươi, năm cánh, cánh hoa giống như cánh hoa hồng. Bầy cá chỉ to hơn đầu đũa một chút, sống lưng màu đen, phía bụng vảy màu vàng tươi kéo dài đến tận đuôi, vây quanh các bông hoa như đang ngắm nhìn.

Bất ngờ xuất hiện một đôi rùa to bằng chén ăn cơm, toàn thân màu vàng, riêng lưng có ba vạch đen nhô cao, kéo dài tới hết mai. Ngạc nhiên quá, Vân Trang reo lên:

- Các em ơi, lại đây xem đôi rùa lạ này.

Mấy cậu học trò chạy đến, đôi rùa vẫn bình thản đi bên nhau, nhấm nháp từng bông hoa. Cặp mắt tròn, đen, nổi bật trên chiếc đầu như được đúc bằng vàng.

Y Lương đến trước reo to:

- Yang(2) ơi, rùa vàng đấy thầy ạ. Người lạ đến buôn em đặt mua giá mười cây vàng bốn số chín đổi một con. Thầy hên rồi!

Y Dung bỏ xiên cá lên hòn đá bên cạnh rồi thò tay xuống bắt đôi rùa. Lên khỏi mặt nước, trông con rùa không khác gì một cục đá bằng vàng. Đầu, chân, đuôi rùa biến mất. Y Za giải thích:

- Loài rùa này đặc biệt lắm: chúng không những mai, và da có màu như làm bằng vàng mà mai phía bụng như có bản lề ở giữa, bình thường chúng mở mai dưới bụng, thò đầu, chân và đuôi đi kiếm ăn; khi có nguy hiểm thì đóng mai bụng lại kín mít, không con gì làm hại chúng được.

Y Lương vui vẻ góp chuyện:

- Hôm nay thầy bắt được cặp rùa vàng này đúng là hên; đủ tiền mua nhà, mua xe và cho chúng em uống rượu hồng thoải mái luôn cũng không hết tiền.

Đón hai con rùa vàng từ tay học trò, Vân Trang nhẹ nhàng đặt lại chúng lên đám rong nở đầy hoa; chờ một chút, hai con rùa mời từ từ thò đầu rồi chân ra khỏi mai. Đôi rùa ngẫng cao đầu nhìn ra xung quanh như quan sát để tìm ân nhân tha mạng.

Vân Trang nhìn đôi rùa chụm đầu nhấm nháp hoa rêu, nói với học trò:

- Chúng là động vật quý hiếm, có tên trong sách đỏ, là tài sản của Quốc gia, ta phải bảo vệ, không được bắt làm của riêng cho mình. Các em thấy không, chúng bên nhau trông vui vẻ quá.

Cả ba học trò ngước mắt lên nhìn thầy, trong ánh mắt tỏ ra lòng ngưỡng mộ, khâm phục và gần như đồng thanh trả lời:

-Dạ!

*

Gió lại ào ào thổi đến, tiếng một con nai gọi bạn nghe rất gần. Y Dung nói:

-Suối này có loài rong nở hoa đặc biệt thế này chắc vì chúng uống được nước quả ươi chín rụng xuống. Ở đây có một đôi rùa vàng, chắc phía trên cũng còn có nhiều con khác nữa, thầy trò mình đi ngược lên một đoạn nữa xem sao thầy nhé.

Vân Trang vui vẻ đồng ý rồi đưa cây đèn pin cho Y Dung cầm đi trước. Nước suối ban đêm trong như lọc, mát lạnh. Ba cậu học trò căng mắt nhìn đám rêu mọc trên các tảng đá đang nở rộ hoa, miệng không ngớt trầm trồ về vẻ đẹp của chúng.

Bỗng một mùi hôi thối như có xác chết ở gần bay đến, Vân Trang chưa kịp lên tiếng thì cả cả ba cậu học trò đứng phắt lên nhìn về phía trước. Chiếc đèn pin Y Dung cầm, quét lên bờ suối. Con hổ ngồi chồm hổm trên hòn đá, cách mép suổi độ một mét, giương đôi mắt đỏ ngầu nhìn xuống suối. Bị ánh đèn chiếu vào mắt, nó nheo lại một mắt, quật đuôi xuống đất gầm lên:

-H…ùm.

Ngay sau tiếng gầm của hổ, một tiếng hét chói tai vang lên:

-U…ố…t!

Tiếng hét vang lên ngay trên cành cây phía trên dòng suối, gần chỗ con cọp rình mồi; hình như có bóng một thiếu nữ cầm chiếc gậy màu trắng lao xuống, vung lên đập vào đầu con hổ. Hổ bị đau, mất đà rơi tùm xuống suối nước văng lên làm cả bốn thầy trò ướt đẫm. Thiếu nữ đạp chân lên lưng hổ quay mặt nhìn về phía Vân Trang, trong chớp mắt, cô ta đã tung mình lên cao bám vào cành cây, lẫn luôn vào bóng đêm. Con hổ bị đánh vội quay đầu nhảy tót lên bờ. Vân Trang nói với học trò:

- Ánh mắt của cô gái này đúng là người thầy thấy chiều nay đấy.

Y Lương giọng run run:

- May có vượn đen can thiệp, không thì thầy trò ta…

Y Za lên tiếng:

- Con hổ này phải nặng đến hơn hai tạ đấy.

Y Dung trả lời bạn:

- Sợ gì, mình bốn người, thầy lại có dao găm, đâm cho hổ một nhát thì nó sợ mất vía luôn chứ dám làm gì ai.

Gió rừng lại xô nhau ùa đến, tiếng lá, tiếng cây va vào nhau tào nên âm thanh như có bão tràn về. Gió dứt, khu rừng trở lại im lặng, chắc lũ thú đến ăn quả ươi nghe tiếng cọp gầm đã chạy đi hết. Bốn thầy trò quay lại chỗ nghỉ, cởi áo treo lên cây bên đống lửa hong cho chóng khô. Trăng rằm to như chiếc đĩa chênh chếch qua đầu, bốn thầy trò ngã lưng, ôm nhau ngủ.   

Buôn Ma Thuột, 10/7/2025

N.H.C  

Chú thích tiếng Êđê:

1.Xà gạc: dao phát rẫy.

2. Yang: thần linh.