TIN TỨC

Gương soi | Bích Ngân

Người đăng : nguyenhung
Ngày đăng: 2023-04-30 14:43:03
mail facebook google pos stwis
590 lượt xem

BÍCH NGÂN (*)

Tượng ba tôi sẽ hiện diện trong ngôi nhà nhỏ của tôi. Và nhìn vào ông, còn là nhìn vào một tấm gương soi...

Trần Thanh Phong là một trong số ít nhà điêu khắc để lại dấu ấn tác phẩm của mình với những công trình khắc họa lịch sử đấu tranh cách mạng của vùng đất đồng bằng sông Cửu Long. Lịch sử luôn gắn liền với những con người góp phần làm nên diện mạo, hồn cốt, anh linh của vùng đất đó. Ngoài những tác phẩm với những cụm nhân vật miêu tả tinh thần bất khuất của quân dân trong cuộc kháng chiến vệ quốc của dân tộc, Trần Thanh Phong còn có những công trình điêu khắc chân dung những chính khách nổi tiếng được trưng bày ở nhiều bảo tàng: Chủ tịch Tôn Đức Thắng (Bảo tàng Tôn Đức Thắng, TP HCM), Thủ tướng Võ Văn Kiệt (Bảo tàng Mỹ thuật TP HCM)... Trần Thanh Phong cũng dành tâm sức tạc nên chân dung nhiều văn nghệ sĩ mà anh gần gũi quý mến: nhà văn Mai Văn Tạo, nhà văn Sơn Nam, nhà văn Lê Văn Thảo...


Tượng chân dung ông Trịnh Hồng Phương, bút danh Nguyễn Hải Tùng, nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh Minh Hải (nay là tỉnh Cà Mau và tỉnh Bạc Liêu), của nhà điêu khắc Trần Thanh Phong)

Đầu mùa xuân rồi, nhà điêu khắc Trần Thanh Phong khệ nệ bê bức tượng đồng của nhà văn Lê Văn Thảo đến phòng làm việc của tôi. Đặt bức tượng của cố nhà văn lên bàn, trước mặt tôi, nhà điêu khắc nói: "Trong khi chờ Bảo tàng Văn học Việt Nam vào nhận, anh gửi tượng anh Thảo ở phòng làm việc của em. Anh Thảo từng là Chủ tịch Hội Nhà văn TP HCM hai nhiệm kỳ liền".

Sau khi nhìn tượng nhà văn Lê Văn Thảo tạm yên vị trên đầu tủ sách, anh Trần Thanh Phong nán lại trò chuyện với tôi. Anh bộc bạch nguyện vọng, rằng: Thời gian phía trước mỗi ngày một thu ngắn dần, tuổi lại chồng thêm tuổi, sức khỏe ngày một hao mòn, cuộc sống vật chất của anh cũng đủ đầy, nên anh muốn dành nhiều thời gian hơn để nặn chân dung những người mà anh cảm thấy "mắc nợ" và muốn được "trả nợ". Và những người mà nhà điêu khắc muốn làm tượng để tri ân là Nguyễn Bính, nhà thơ có nhiều bài thơ đã tiếp cho anh cảm xúc và nghị lực suốt hành trình làm người cách mạng và làm một nghệ sĩ sáng tạo. Tiếp đến, nhà điêu khắc muốn làm tượng chân dung của ba tôi - nhà thơ, tác giả sân khấu Nguyễn Hải Tùng, một người dành cả cuộc đời làm công tác quản lý văn hóa văn nghệ ở Khu Tây Nam Bộ trước ngày thống nhất đất nước và làm Trưởng ty Văn hóa Cà Mau ngay sau ngày 30-4-1975... Ông cũng là thủ trưởng của Trần Thanh Phong khi anh công tác ở Tiểu ban Văn nghệ, thuộc Ban Tuyên huấn Khu Tây Nam Bộ.

Trong buổi rước tượng nhà thơ Nguyễn Bính từ xưởng điêu khắc của Trần Thanh Phong ở Củ Chi về đặt tại phòng lưu niệm trong ngôi nhà của con gái ông, nhà thơ Nguyễn Bính Hồng Cầu, nhà điêu khắc "lệnh" cho tôi: "Em tìm cho anh một ảnh chân dung ưng ý của chú Út, anh sẽ làm tượng chú".

Tìm ảnh ưng ý của ba tôi, hóa ra lại không dễ dàng
 


Ba tôi (áo sẫm) với nhà thơ Nguyễn Bá, đạo diễn Nguyễn Việt Hùng bên hồ Thiền Quang, 1975.

Gia đình còn lưu lại nhiều hình ảnh của ba tôi nhưng hầu hết là ảnh ông chụp chung với nhiều người, với tập thể. Vài ba tấm ảnh ba chụp riêng, ảnh đẹp, sinh động. Đó là những tấm ảnh ba chụp ở Moscow, ở Sofia vào những tháng mùa đông và mùa xuân năm 1974 năm 1975 sau khi ông cùng đoàn văn nghệ sĩ miền Nam vượt Trường Sơn ra Bắc rồi được sang Liên Xô và Bulgaria tham quan, học tập và nghỉ dưỡng. Đó cũng là những tấm ảnh chân dung mà anh Trần Thanh Phong cảm thấy gần gũi, bởi đó là khoảng thời gian anh làm "lính ruột" của ba tôi. Nhưng đó lại là chân dung ba tôi còn trẻ, quá trẻ, ở độ tuổi chỉ lớn hơn tuổi con gái đầu lòng tôi năm bảy tuổi.

Thế là, cả gia đình lớn của tôi, má tôi và các em cùng tìm kiếm ảnh ba tôi. Trong album gia đình, ba má tôi có những khoảnh khắc được ghi lại rất tự nhiên và tình cảm nhưng góc ảnh chụp không thể làm mẫu cho bức tượng chân dung. Vài ba tấm ảnh chụp lúc các con quây quần bên cha mẹ và cả những tấm ảnh ba tôi chụp riêng nhưng ở góc chụp nghiêng hay chỉ một phần gương mặt, cũng không thể làm mẫu hình cho đôi tay người nghệ sĩ tạo hình ảnh một chân dung chân thật, sống động đúng với thần thái của ba tôi.

Nhà điêu khắc sốt sắng tìm gọi và nhờ những nhà nhiếp ảnh tiếng tăm của Cà Mau, Bạc Liêu tìm giúp ảnh chân dung chú Út Nghệ (tên thường được gọi một cách thân mật của ba tôi). Nhiều bức ảnh được gửi cho nhà điêu khắc, cho chị em tôi nhưng đều là ảnh ba tôi chụp với anh em văn nghệ sĩ, với đoàn thể, với giới chức sắc, với chính khách... Trong nhóm Zalo gia đình (má tôi và chị em tôi), má còn nhắn tin cho các con, vừa giải thích vừa cũng để chị em tôi kiên nhẫn tìm ảnh chân dung ưng ý của ba tôi. Má viết: "Các con à, ba con suốt cả cuộc đời sống vì tập thể, vì mọi người. Má vẫn còn nhớ như in, lúc ba má chỉ mới có Bích Ngân, đứa con đầu lòng, ba con lúc đó là Trưởng Đoàn văn công Cà Mau đang chuẩn bị cho đêm diễn phục vụ bà con mừng xuân đón Tết ở Đầm Dơi thì bị máy bay phát hiện. Ngay sau đó máy bay quần đảo, rồi bom rơi đạn nổ. Ba con với vị trí chỉ huy, đã cho nhiều chuyến xuồng chở hết cán bộ, diễn viên, nhân viên đoàn đến chỗ trú ẩn an toàn trước rồi mới cho chuyến xuồng sau cùng đưa vợ con rời khỏi nơi hiểm nguy".

Trong cuộc kháng chiến giành lấy độc lập tự do cho dân tộc, điệp trùng gian khổ, hy sinh nhưng đồng đội, đồng chí luôn hành động vì nhau, vì lợi ích quốc gia, dân tộc. Còn sống trong hòa bình, dù biết cái giá của nó là máu xương của bao nhiêu thế hệ nhưng không phải ai cũng có được việc làm, hành động không chỉ để ghi nhớ, tri ân bao người đã ngã xuống, kể cả những người từng chôn đồng đội và sống sót sau chiến tranh...

Ba tôi luôn chọn một thái độ sống nhất quán. Nhiều hành xử của ông đối với con người, với cuộc đời xuất phát từ tình thương, trách nhiệm, danh dự, lòng tự trọng mà tôi không thể nào kể hết.

Tôi còn nhớ ít nhiều những năm tháng "ngăn sông cấm chợ" đời sống thiếu thốn trăm bề. Gia đình cán bộ lãnh đạo đầu ngành cấp tỉnh thanh khiết như ba tôi xem ra còn khó khăn hơn. Vậy mà, khi được Sở Tài chính tỉnh Minh Hải phân bổ một chiếc xe Honda Cub 81 duy nhất cho Giám đốc Sở Văn hóa, ba tôi đã nhường tài sản này (lúc đó chiếc Cub "kim vàng giọt lệ" là cả khối tài sản khổng lồ đối với gia đình người Việt) cho bác Mười Nam (ông Đỗ Hồng Phước, cấp phó của ba).


Ba tôi với NSNA Võ An Khánh, NSSK Trọng Nguyễn và NS Huỳnh Hãnh

Biết việc ba tôi khước từ một tài sản quá lớn này, má tôi chạnh lòng. Bởi, lúc đó, ngoài 8 giờ làm công chức mẫn cán ở cơ quan, mỗi đêm bà phải còng lưng ngồi đạp bàn máy may may áo quần gia công, có lúc đến hai, ba giờ sáng để kiếm thêm chút tiền chi tiêu cho gia đình có 6 miệng ăn mà 4 đứa con đang tuổi ăn học. Thấy má tôi buồn, tôi còn nhớ, ba tôi cầm chiếc quạt bằng lá dừa nước, đứng cạnh bàn may, quạt cho má tôi và an ủi bà bằng câu chuyện về sự hy sinh của cô Mười Hoa, em gái út của chú Sáu Kiên (ông Nguyễn Trung Kiên, người sau này thay ba tôi làm Giám đốc Sở Văn hóa khi ba tôi được bổ nhiệm làm Phó Chủ tịch UBND tỉnh Minh Hải). Cô Mười Hoa là y sĩ, đẹp người đẹp nết. Hồi tổng tấn công Tết Mậu Thân 1968, lúc đó ba tôi là Trưởng Tiểu ban văn nghệ Khu Tây Nam Bộ, đã cùng nhiều văn nghệ sĩ tham gia một mũi nhọn tiến vào thị xã An Xuyên (Cà Mau) rồi gặp đợt phản kích dữ dội, phải khựng lại, sau đó xuống hầm tránh đạn bom. Khi xuống hầm, ba tôi nhường cho cô Mười Hoa xuống trước rồi đến ba tôi và người bảo vệ xuống sau cùng. Nhưng cô Mười lại để quên cái "túi nhái" đựng thuốc men trên miệng hầm, nên cô lại leo lên lấy túi thuốc. Vậy là, cuối cùng cô Mười lại là người xuống hầm sau cùng và ngồi cạnh miệng hầm. Một trái bom rơi trúng cái hầm ba người đang trú ẩn. Cô Mười chết tại chỗ, người bảo vệ chết vài chục phút sau đó. Còn ba tôi, bị thương nặng, đã như là cái xác nhưng ngực còn ấm, nhịp tim còn đập và được cứu sống với mảnh bom găm vào bả vai và mảnh bom đó mãi nằm lại cạnh phổi và vết thương ấy không thôi hành hạ cho đến khi ông nhắm mắt xuôi tay.

Sau khi vừa quạt vừa kể cho má và cũng để cho các con nghe về cái chết tức tưởi của cô Mười Hoa và người bảo vệ mình, ba nói, giọng chùng xuống: "Gia đình mình còn sống và được như vầy vừa may mắn vừa cũng là hạnh phúc, mình à. Hơn nữa, đã làm người cộng sản là phải biết hy sinh quyền lợi riêng tư...".


Quyển sách khắc đoạn văn và đoạn thơ của ba tôi.

Trong quyển sổ "Nguyễn Hải Tùng - Còn lại tình yêu thương", ghi lại những cảm xúc của nhiều người trong ngày ba tôi vĩnh viễn ra đi, ông Võ Văn Dũng - nguyên Bí thư Tỉnh ủy Bạc Liêu, hiện là Phó trưởng Ban Thường trực Ban Nội chính Trung ương - viết: "Cán bộ và nhân dân Bạc Liêu, Cà Mau hay Minh Hải trước đây, khi nhắc đến đồng chí Út Nghệ, ai ai cũng biết, cũng thương, cũng kính. Bạn bè các tỉnh, biết Minh Hải, biết Cà Mau, Bạc Liêu cũng ở phần thông qua biết nghệ sĩ Nguyễn Hải Tùng. Riêng tôi, chú Út là thần tượng, người lãnh đạo tốt, người chú đáng kính". Trong một bộ phim tài liệu về ba tôi, Lê Duy Hạnh, tác giả đoạt giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật, Chủ tịch Hội Sân khấu TP HCM và Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam liên tiếp nhiều nhiệm kỳ thì đúc kết: "Trong cuộc sống và trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, anh Út thường tự nguyện lùi lại phía sau, nhường chỗ cho các thế hệ nghệ sĩ. Anh chăm lo, dìu dắt, đào tạo tài năng sân khấu của miền Tây Nam Bộ... Không thể nào quên được anh, anh Út Nghệ, anh Út của chúng tôi!".

Ba tôi biết lùi về sau, luôn đặt ích lợi của người khác, của tập thể, của mọi người, của dân, của nước lên trên quyền lợi của mình, của gia đình mình. Đây không chỉ là thái độ sống, là phẩm hạnh mà còn là sự lựa chọn sinh tử của ông khi nói lời thề trung với nước, hiếu với dân trước lá cờ thấm máu của cha ông, của dân tộc này.

Tôi nói với nhà điêu khắc Trần Thanh Phong, ngoài một bức tượng chân dung của ba tôi đặt ở nhà ba má tôi, đúc thêm một phiên bản chân dung của ông.

Tượng ba tôi sẽ hiện diện trong ngôi nhà nhỏ của tôi. Tôi sẽ đặt chân dung sống động của ba tôi ở vị trí mà tôi có thể "trò chuyện" với ông mỗi ngày. Và nhìn vào ông, còn là nhìn vào một tấm gương soi...


Quây quần bên mộ ba ngày giỗ thứ 9 của ông.

(*) Chủ tịch Hội Nhà văn TP HCM

Rồi khi giữ chức vụ Phó Chủ tịch UBND tỉnh Minh Hải, Sở Nhà đất chọn một ngôi biệt thự nằm trên một khuôn viên cả ngàn mét vuông nằm trên trục đường chính của tỉnh, đường Trần Phú bây giờ, cấp cho ba tôi nhưng ông một mực từ chối. Ông bảo với người của Sở Nhà đất là: những ngôi nhà đẹp nhất, khuôn viên đẹp nhất phải dành làm công sở, làm trường học, làm bệnh viện... Và ông đã chọn cho gia đình một ngôi nhà nhỏ nằm trong một con hẻm sâu.

Nguồn: Người Lao động

Bài viết liên quan

Xem thêm
Giao hưởng Điện Biên – thành tựu mới của nhà thơ Hữu Thỉnh
Chiến thắng Điện Biên là một chiến thắng vĩ đại của chúng ta “Lừng lẫy Điện Biên chấn động địa cầu” (Tố Hữu). Chiến thắng đó làm rạng danh nước Việt trên thế giới. “Nước Việt Nam từ máu lửa/ Rũ bùn đứng dậy sáng lòa” (Nguyễn Đình Thi). Ngày 7 tháng 5 năm 1954, lá cờ Quyết chiến Quyết thằng bay trên nóc hầm tướng Đờ cát, ngày 12 tháng 5 Bác Hồ đã có bài thơ dài đăng trên báo Nhân Dân : “Quân ta toàn thắng ở Điện Biên Phủ”. Rồi sau đó Tố Hữu mới có bài thơ nổi tiếng “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”. Điện Biên còn được các nhà thơ, nhà văn Việt Nam nhắc đến nhiều trong các bài thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết. Điện Biên cũng được nhắc đến trong các cuốn sách của đại tướng Võ Nguyên Giáp và các tướng lĩnh, nhà báo của ta và phương Tây.
Xem thêm
“Chia lửa” với chiến dịch Điện Biên Phủ
Bài đăng Tạp chí Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh số 122, thứ năm 2-5-2024
Xem thêm
Nhà thơ lê Đình Hòa chỉ thấy hoa phượng trắng
Bài viết của Lê Thiếu Nhơn về nhà thơ khiếm thị Lê Đình Hòa ở Phú Yên
Xem thêm
Lãng tử trong đời, chí thú trong văn
Bài viết về nhà văn Nguyễn Hoàng Thu trên báo Văn nghệ, Hội Nhà văn Việt Nam
Xem thêm
Trong màu xanh Vàm Cỏ
Nhà văn Hào Vũ, sinh năm 1950. Quê quán: An Hải, Hải Phòng. Dân tộc: Kinh. Hiện thường trú tại 6/3 Cư xá phường 3, thành phố Tân An, tỉnh Long An. Vào Hội Nhà văn Việt Nam năm 1984.
Xem thêm
Đỗ Thành Đồng và chuyển động đường thơ
Sau gần 15 năm đắm say đến điên cuồng với thi ca, nhà thơ Đỗ Thành Đồng, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Bình, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam đã xuất bản 7 tập thơ.
Xem thêm
Chuyện tình khó quên của Trịnh Công Sơn
Bài viết của nhà thơ Lê Thiếu Nhơn
Xem thêm
Nhà văn Di Li: Tôi bị hấp dẫn bởi người đàn ông nhân văn, tử tế
Tôi nghĩ rằng, là người văn minh thì phải chấp nhận sống chung với sự khác biệt, tuy nhiên, sự khác biệt đó nếu không tốt, muốn người ta thay đổi thì mình sẽ góp ý. Và cách góp ý của mình cũng khá hài hước nên người nghe không mấy khi khó chịu.
Xem thêm
Người tốt trại Vân Hồ
Nhà văn Trung Trung Đỉnh, Giải A cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn, 1998 – 2000) với tiểu thuyết Lạc rừng. Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007.
Xem thêm
Nhớ nhà báo Phú Bằng
Đọc bác Phú Bằng từ lâu, khi tôi còn trực tiếp cầm súng ở Trung đoàn 174 Sư đoàn 5 thời chống Mỹ. Lúc ấy bác Phạm Phú Bằng là phóng viên báo QĐND được tăng cường cho báo Quân Giải phóng Miền Nam.
Xem thêm
Nhà văn - dịch giả Trần Như Luận với tác phẩm “Tuyển tập 12 truyện ngắn Anh - Mỹ kinh điển, lừng danh”
Tháng Sáu 2022, trên Báo Thanh Niên rồi Tạp chí Văn nghệ Hội Nhà văn Việt Nam, nhà báo Hà Tùng Sơn và nhà phê bình văn học Vân Phi giới thiệu tác phẩm thứ 7 của nhà văn Trần Như Luận (TNL): tiểu thuyết Gương Mặt Loài Homo Sapiens. Trước đó, anh từng gây tiếng vang nhờ giá trị đáng kể của bộ tiểu thuyết Thầy Gotama và 8000 Đệ Tử dày tới 1.200 trang, trình làng năm 2014. Chúng tôi cũng biết tới cả trăm tác phẩm dịch của anh, cả thơ và truyện, xuất hiện trên các tạp chí Văn nghệ Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, Văn nghệ Quân đội, Non Nước, Sông Hương, v.v… Xuân Giáp Thìn 2024, nhà văn ra mắt một “dịch phẩm” hoàn toàn mới: Tuyển tập 12 truyện ngắn Anh – Mỹ kinh điển, lừng danh. Sách dày 320 trang, bìa bắt mắt. Sách được Liên hiệp các Hội Văn học-nghệ thuật Việt Nam thẩm định chất lượng và hỗ trợ kinh phí; NXB Hội Nhà văn cấp phép. Nhân một cuộc hẹn thú vị tại Quận 7, TP Hồ Chí Minh, trong một quán cà phê tao nhã, không bỏ lỡ cơ hội, tôi đã thực hiện cuộc phỏng vấn này.
Xem thêm
Nhớ anh Mai Quốc Liên
Bài viết của nhà thơ Trần Đăng Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam
Xem thêm
Nhà văn Trầm Hương: Sứ mạng nhà văn là đi tìm những ẩn số
Hàng chục năm nay, nhà văn Trầm Hương (Phó Chủ tịch Hội Nhà văn TP.HCM) vẫn âm thầm theo dấu chân những anh hùng, người lính, mẹ liệt sĩ… để tìm nhân vật cho những trang sách của mình. Chị ghi dấu ấn đậm nét trong dòng văn học cách mạng hiện nay.
Xem thêm