TRIỆU KIM LOAN

Phan Thanh Tâm (bút danh Phan Thị Thương, Phan Diệu Hòa, Nguyễn Hoàng Tâm Anh…) được bạn đọc biết đến trong cương vị Thạc sĩ họa sĩ, làm thơ, viết văn, lí luận phê bình và sáng tác nhạc. Nhìn chị, ít ai có thể ngờ chị lại có nhiều nội lực sáng tác trên nhiều lĩnh vực đến vậy.

Cha mẹ quê gốc ở Hà Nội nhưng vào Sài Gòn lập nghiệp từ năm 1954. Từ tổ ấm nhỏ bé, ấm áp, Phan Thanh Tâm từng trải qua những thăng trầm của sự thiếu thốn, mất mát và thiệt thòi. Nhưng cũng chính vì lẽ đó, những trân quý, biết ơn, gắn bó với gia đình và mảnh đất đầy nắng gió phương Nam đã thôi thúc chị gửi gắm tâm tình vào nghệ thuật.

Yêu thích đề tài văn học thiếu nhi và có bài đăng báo Khăn quàng đỏ từ lúc 9 tuổi, Phan Thanh Tâm đã chọn cho mình một hướng đi phù hợp với sở trường, đam mê và phong cách riêng. Thế giới trẻ thơ trong trẻo, hồn hậu, ắp đầy nụ cười và khát vọng được nhìn qua lăng kính của một người mẹ, họa sĩ, nhạc sĩ nên giàu chất nhạc, chất họa, thấm đẫm chất liệu ca dao, tục ngữ. Ngoài 7 tập truyện ngắn, Phan Thanh Tâm cho ra mắt độc giả liên tiếp 2 tập thơ Mẹ có nghe trăng hát (2025) và Có phải cô là nắng? (2026).

Có phải cô là nắng? là một nhan đề đẹp. Cái đẹp bắt đầu từ câu hỏi ngây thơ, ắp đầy niềm tin, khao khát của trẻ thơ được nhìn ngắm, tắm mình trong ánh nắng của bầu trời. Nắng vàng ươm, chan hòa trên lá cây, ngọn cỏ, theo em tới trường ríu rít như đàn chim non. Trong ánh mắt trẻ thơ, cô giáo là tia nắng đẹp nhất, người tạo nên phép màu cổ tích và được trẻ yêu quý, vâng lời một cách “tuyệt đối hóa”.

Yêu trẻ, hiểu trẻ, Phan Thanh Tâm đã hóa thân vào từng ánh mắt, nụ cười, tâm hồn thánh thiện của trẻ thơ trong từng nếp gấp của cuộc sống đời thường. Với người đã trưởng thành, gia đình là bến đỗ bình yên, là bờ vai nương tựa, là miền sâu thẳm xoa dịu nỗi đau, vực dậy những sai lầm, vấp ngã. Với trẻ thơ, gia đình là tài sản thiêng liêng, gần gũi mà bé nâng niu, chiếm giữ ngộ nghĩnh. Đó là cây mận hoa nở:“Thơm như nụ cười cháu”, “Quả như chùm chuông úp”, là câu chuyện cổ tích bà kể:“Quả rơi vào vạt áo/ Thơm lừng giấc mơ ngày” (Cây mận trước sân). Bàn tay và tấm lòng thơm thảo của mẹ cho bé món ăn thật ngon: Mẹ lựa từng hạt nếp/ Ghép thành chiếc bánh dầy/ Từng mặt trời be bé/ Mọc ra từ bàn tay (Bánh dày).

Khái niệm thời gian đối với trẻ thơ được cụ thể bằng món ăn yêu thích “Thời gian ươm vàng dưa cải/ Để mẹ về nấu canh chua”, bằng mặt trời chói chang “Thời gian là gì mẹ nhỉ/ Là mặt trời mọc sớm mai”, là phép màu kì diệu của ông Bụt:“Thời gian ủ mầm cổ tích/ Cho lũ cá vàng sinh sôi” (Thời gian), là niềm vui vỡ òa khi nhìn thấy thành quả lao động của cha mẹ: Bố em mỉm cười/ Nheo từng mắt lưới/ Mẹ đang lúi húi/ Bên giỏ cá đầy (Từ điều giản đơn). Cảnh cả nhà quây quần gói bánh chưng đón Tết thật ấm áp. Hạt gạo trắng ngần ướp hương của đất trời, qua bàn tay khéo léo và tình yêu thương của ông bà, cha mẹ trở thành những chiếc bánh vuông vắn, thơm lành:

Ông chẻ lạt thật khéo

Bố giã đậu ngoài sân

Bà rửa lá dong sạch

Mẹ vo gạo trắng ngần

Đậu vàng ươm chúm chím

Ôm thịt mềm vào nhân

Nép giữa làn nếp trắng/

Ủ mình trong lá xanh” (Gói bánh chưng)

Những hình ảnh dung dị đời thường qua con mắt trực cảm của trẻ thơ được Phan Thanh Tâm viết bằng tứ thơ đẹp, ngôn từ trong sáng, giàu thi ảnh và nhạc tính. Walt Streightiff từng khẳng định: “Trong mắt trẻ con, thế giới không chỉ có 7 kỳ quan mà có đến hàng triệu kỳ quan lý thú cần khám phá”. Vẫn là hình ảnh ngọn tre, hạt mưa, cầu vồng, sáo diều nhưng qua sự quan sát và trí tưởng tượng của bé thật kì diệu: Tre cong gọng vó/ Kéo diều ngân nga”, “Trời vừa tắm gội/ Cầu vồng hiện ra”(Nhớ),  Hoa cùng em thể dục/ Cùng đón chào bình minh/ Gọi chim bướm cùng đến/ Múa lượn vòng thật xinh (Em yêu ngôi nhà của em)

Từ không gian của gia đình, niềm khao khát tri thức của trẻ thơ được mở rộng gắn với ngôi trường, lớp học, thầy cô và bè bạn: “Tan trường”, “Mùa thi”, “Trường của em trên núi”, “ Cuối tuần”, “Chúng mình cùng đi học thôi”… Phan Thanh Tâm thường so sánh trẻ thơ với hình ảnh đáng yêu của bầy ong, loài chim… Cách so sánh này không mới nhưng phù hợp mà hấp dẫn bởi cách xử lí từ ngữ thông minh và tinh tế: “Như bầy ong vỡ tổ/ Cùng chạy ùa ra sân”, “Cả đàn chim đang hót/ Tiếng lòng cô líu lo”(Có phải cô là nắng), Nào chạy thi với nắng/ Ngày hai lượt đi, về/ Như một đàn chim trắng/ Hót vang trên đường quê (Tan trường). Niềm vui của trẻ thơ trong vắt như hạt nắng, giọt sương, làn gió, ánh trăng, mặt trời: Lũ sẻ nâu kêu lích chích/ Nép mình trong những vòm cây”, “Em soi mình vào nắng sớm/ Thấy mặt trời trên môi cười” (Chúng mình cùng đi học thôi). Đó là một khoảnh khắc đáng yêu, mơ mộng của một em nhỏ ngắm nhìn những hạt mưa trên nền trời tối sẫm. Một giây phút thư giãn sau những giờ ôn bài mệt mỏi: Em học bài xong rồi/ Tựa đầu bên khung cửa/ Nhin hạt trời lưa thưa/ Mây kéo màn nhung thẫm (Mùa thi). Bầu trời đêm lấp lánh sao trời đi vào giấc mơ của bé thật  đáng yêu:

Trời gần như tay với

Sao rơi vào giấc mơ

Trang sách vừa để mở

Đã ướp đầy câu thơ (Bản em trên lưng núi)

Trẻ thơ yêu mến thầy cô và thần tượng theo cách đặc biệt. Có phải cô là nắng/ Ủ ấm ngày mưa dông/ Hay cô là dòng sông/ Đưa bao thuyền ra biển? (Có phải cô là nắng). “nắng”, “mưa”, “dòng sông”, “biển cả” đều là những hiện tượng tự nhiên, tồn tại trong không gian của tạo vật, vũ trụ được tác giả nâng lên thành những biểu tượng đẹp về tình yêu và đức hi sinh thầm lặng của nhà giáo: Thầy giáo em là lính/ Áo xanh màu lá rừng/ Cô giáo như chị gái/ Nụ cười là nắng xuân (Trường của em trên núi).

Bước chân trẻ thơ đi qua vùng nhớ được Phan Thanh Tâm trải lòng đa dạng với núi non, cánh đồng và không gian biển cả: Đường mòn cheo leo dốc/ Đá chen ngàn sắc hoa/ Mùa ngào hương trái chín/ Chim sóc theo về nhà (Bản em trên lưng núi). Vẫn là bãi cát, còng gió, cánh sóng, hải âu quen thuộc nhưng cách mở tứ bằng câu hỏi ngây thơ của bé thật tự nhiên, phù hợp: Ai vẽ cát bờ thoai thoải/ Cho còng in dấu chân lơi/ Mặt trời mỗi ngày lên xuống/ Nhảy tùm xuống biển lặn chơi (Hỏi). Đằng sau vẻ đẹp của đất trời, sông núi là tình yêu và bóng dáng tảo tần của cha mẹ, ông bà trong lòng con trẻ: Từng đốm sáng đang cất lời/ Nương theo cánh gió ru hời bên nôi/ Mùa vui gói cả nụ cười/ Gói miền cổ tích vào lời ca dao (Vườn đom đóm), Gió hun làn da sẫm/ Muối ngưng trên mái đầu/ Mắt nheo nhìn con nước/ Xanh thêm những luồng sâu (Cha vớt nghìn nụ cười).  Giấc ngủ cha gởi sóng/ Đổi bữa cơm ngọt lành/Mồ hôi hòa bạc sóng/ Cho đời con thắm xanh (Ánh đèn khơi xa), Gom hết ráng chiều/ Chiếc mền cổ tích/ Cầu vồng ấm sực/ Lòng bà mênh mông… (Cầu vồng ấm)

Thơ viết cho thiếu nhi là dòng thơ đặc thù, coi sự hồn nhiên, trong sáng và trí tưởng tượng ngộ nghĩnh của trẻ làm hồn cốt để triển khai mạch thơ, lựa chọn từ ngữ và thể thơ phù hợp. Nguyễn Đình Thi cho rằng: “viết cho trẻ con bao giờ cũng khó, ai chơi được với trẻ con thì tâm phải trong vắt thì mới chơi với trẻ được”. Đọc thơ Phan Thanh Tâm càng thấy rõ chị yêu trẻ đến mức nào mới có thể thấu hiểu, hóa thân vào từng đề tài, cảnh huống để gieo chữ. Bằng sự quan sát tinh tế, tâm hồn nhạy cảm của một họa sĩ, một nhà thơ, một nhạc sĩ, Phan Thanh tâm đã thổi hồn cho tập thơ những sắc màu lung linh ánh sáng của tình yêu, sự khám phá và ao ước hồn nhiên của trẻ. Chị thường xây dựng tứ thơ đơn giản, tự nhiên và bất ngờ qua những câu hỏi ngây thơ của trẻ về tự nhiên, tạo vật, vũ trụ và con người: “Ai chọc ghẹo cho sóng giận/ Mà dâng ướt cánh hải âu?”, “Ai nhuộm thẳm xanh lòng biển/ Lấp lánh thêm những đêm rằm?”, , “Có phải cô là nắng/ Ủ ấm ngày mưa dông”.

Tập thơ sử dụng đa dạng các thể thơ: 3 chữ, 4 chữ, 5 chữ, 6 chữ, lục bát và tự do. Tác giả thường chọn thủ pháp nhân hóa, so sánh và các phép điệp nhằm gợi ra sự liên tưởng phong phú, gần gũi và nhịp điệu tươi vui, rộn ràng, phù hợp với sở thích chạy nhảy, vui đùa của trẻ thơ: “Như bầy ong vỡ tổ / Cùng chạy ùa ra sân”, “Chú gà trống rướn cổ gáy/ Kéo mặt trời lên ngọn cây”, “Trên đường đê nhấp nhô/ Mùa xuân tràn gánh mẹ” , “Gió lên…/Diều gọi nhau bay/Tiếng í ới reo xanh biếc”, “Mùa vui gói cả nụ cười/ Gói miền cổ tích vào lời ca dao”…Và những vần thơ nhỏ nhẹ, đáng yêu như thế này thực sự đạt hiệu quả thẩm mĩ, khiến cho trẻ thơ và người lớn đều yêu thích:

Nhanh lên chú dế than

Cỏ tơ mơn mởn thế

Trăng non vừa mới ghé

Gọi mùa xuân cùng về

Tắm đẫm ánh trăng khuya

Ran ran bài ca cũ

Nhấm nháp hạt sương nụ

Gật gù chú làm thơ (Tiếng dế đêm trăng)

Có phải cô là nắng? là một tập thơ chất lượng, ngôn từ trong sáng, giản dị, đề tài phong phú. Bên cạnh những bài ngắn gọn, hình thức như thể loại vè dân gian là những bài thơ 5 chữ, 6 chữ chỉn chu về vần, nhịp, giàu nhạc tính. Tôi tin những bài thơ dung dị, dễ hiểu này sẽ mang đến tiếng cười sảng khoái, xua tan căng thẳng, bồi đắp cho trẻ tình yêu quê hương, gia đình, bè bạn một cách mềm mại, tự nhiên. Phan Thanh Tâm sẽ còn có những bước tiến xa hơn nữa, không phụ lòng mong mỏi của bạn đọc. Xin chúc mừng chị.

T.K.L