(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Đồ Sơn là địa danh có lẽ đã rất quen thuộc với nhiều người Việt Nam. Vùng đất khá đặc biệt của thành phố Hải Phòng ấy ghi dấu trong lòng người bởi phong cảnh hữu tình, giàu trầm tích văn hóa. Nhắc đến Đồ Sơn, người ta nhắc đến du lịch biển, đến những món ăn ngon từ hải sản, đến lễ hội chọi trâu tưng bừng, đến những di tích như đền Bà Đế, chùa Hang, chùa và tháp Tường Long... Nhưng nếu chỉ thế thôi, vẫn còn chưa đủ; vẫn là “mắc nợ” với Đồ Sơn nhiều lắm. Không chỉ “mắc nợ” với Đồ Sơn, mà còn mắc nợ với cả một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc; mắc nợ với biết bao anh hùng liệt sỹ đã anh dũng ra đi từ mảnh đất này...

Bởi nhắc đến Đồ Sơn, điều tôi muốn nói đầu tiên chính là địa danh thiêng liêng: Bến K15.

Nhà văn Nguyễn Thị Việt Nga

1. Bến K15 là bến gì?

Nhiều năm trước, khi còn rất trẻ, thực sự mỗi lần đến Đồ Sơn tôi cũng chỉ quan tâm đến biển. Nhưng quan tâm đến biển, tôi cũng như nhiều du khách khác, chỉ quanh quẩn nơi bãi tắm. Tôi biết đến bến K15 lại tình cờ từ một chuyến tham quan Vũng Rô (tỉnh Phú Yên cũ), nơi có di tích Bến tàu Không số. Bến tàu Không số ở Vũng Rô là nơi tiếp nhận vũ khí chi viện từ miền Bắc qua con đường Hồ Chí Minh trên biển huyền thoại trong chiến tranh chống Mỹ. Và con đường biển huyền thoại ấy có điểm xuất phát đầu tiên là tại Đồ Sơn (Hải Phòng), với mật danh bến cho tàu xuất phát là Bến K15. Khi ấy, tôi đã ngỡ ngàng trong ý nghĩ: hóa ra nơi mình đến bao lần lại là nơi mình chưa hiểu gì đáng kể... Tôi mới chỉ nghe nhiều về bến Nghiêng ở Đồ Sơn, nơi những tên thực dân Pháp cuối cùng rút chạy khỏi Hải Phòng, cũng là rút chạy khỏi miền Bắc vào ngày 15/5/1955. Và cũng có lúc tôi nhầm lẫn: bến Nghiêng với bến K15 là một!

Nhưng không phải thế!

Xét về vị trí địa lý, Bến Nghiêng chỉ cách Bến K15 một đoạn đường ngắn chừng vài trăm mét. Bến Nghiêng nằm ở chân đồi Nghinh Phong, được thực dân Pháp cho xây dựng năm 1946 với quy mô là một bến cảng quân sự để tiếp nhận các tàu chở vũ khí, phục vụ cho mưu đồ chiến tranh của chúng tại Hải Phòng và cả miền Bắc. Cái tên Bến Nghiêng được người dân gọi bởi vạt bê tông cấu tạo nên bến có độ nghiêng rõ rệt từ mép nước lên tới rìa đường. Trong mưu đồ mở rộng chiến tranh, thực dân Pháp có ý định dồn lực, nạo vét luồng lạch, cải tạo bến Nghiêng thành một cảng lớn nước sâu, có thể tiếp nhận nhiều tàu lớn. Nhưng chưa thực hiện nổi ý đồ đó thì chúng đã thua chạy. Những tên thực dân Pháp cuối cùng thất thểu chạy xuống bến Nghiêng, lên tàu về nước ngày 15/5/1955 cũng là hình ảnh đánh dấu ngày giải phóng thành phố Hải Phòng kiên trung, anh dũng. Bến Nghiêng đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử kháng chiến cấp Quốc gia vào năm 2009.

Từ bến Nghiêng đi vào chừng 500 mét nữa sẽ đến bến K15. Nếu lấy con đường Vạn Hương chạy dưới chân dải đồi Cửu Long 9 ngọn làm tâm điểm, đi từ phía trung  tâm bãi tắm khu 2 vào thì bến Nghiêng nằm bên phải đường còn bến K15 nằm bên trái, trong vụng Sét, dưới chân đồi Vạn Hoa. Bến K15 có tên gọi đầy đủ là Bến tàu Không số Đồ Sơn. K15 là mật danh, là ký hiệu quân sự lấy từ số của Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ 15 về đường lối và phương pháp Cách mạng miền Nam. Từ những năm 1960, cuộc chiến  chống Mỹ của dân tộc ta đang đi vào giai đoạn vô cùng khốc liệt. Chiến trường miền Nam cần sự chi viện lớn từ miền Bắc cả về sức người, sức của. Những con đường tiếp tế trên bộ bị giặc quần thảo, trút bom đạn liên miên hòng chặt đứt sự chi viện Bắc – Nam.  Trước tình hình đó, ngày 23/10/1961, đoàn 759 (đoàn tàu không số) được thành lập (tiền thân của Lữ đoàn 125 vùng 5 Hải quân hiện nay) với nhiệm vụ nặng nề và vinh quang là mở con đường vận tải chiến lược trên biển, chi viện kịp thời cho chiến trường miền Nam. Con đường Hồ Chí Minh trên biển được ra đời như thế. Và bến K15 là km số 0, là điểm mở đầu của con đường biển huyền thoại ấy.

2. Bến K15  trong những tháng năm khói lửa chiến tranh

Chuyến tàu không số đầu tiên rời bến K15 vào đêm 11/10/1962 là con tàu gỗ chở 30 tấn vũ khí, bình tĩnh, bí mật và quyết tâm hướng ra khơi. Gọi là những chuyến tàu không số bởi những con tàu này ngụy trang thành tàu cá, tàu buôn của người dân, không sơn số hiệu lên thân tàu. Chuyến tàu đầu tiên vượt muôn trùng sóng gió và hiểm nguy từ phía kẻ thù đã cập bến Vàm Lũng (Cà Mau) sau 6 ngày đêm – quãng thời gian ngắn kỷ lục so với việc vận chuyển bằng đường bộ dưới mưa bom bão đạn. Chiến tích đầu tiên ấy đã mở ra cả một trang sử mới cho ngành vận tải quân đội. Con đường chi viện được rút ngắn. Sức người, sửc của chi viện cho miền Nam được nhiều hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, những hiểm nguy rình rập trên đường Hồ Chí Minh trên biển không  phải không căng thẳng. Mỗi chuyến tàu xuất phát đều được xác định nếu lộ mục tiêu các chiến sỹ sẽ sẵn sàng hi sinh để bảo toàn bí mật của tuyến vận tải này. Tinh thần “tất cả vì miền Nam” “tất cả cho tiền tuyến” sục sôi đã  tiếp thêm sức mạnh và quyết tâm cho các chiến sỹ. Xuất phát từ bến K15, họ xác định rất có thể chuyến đi này là chuyến cuối cùng của cuộc đời, nhưng không ai do dự. Trong giai đoạn từ 1962 đến 1975 – khi đất nước hoàn toàn giải phóng, từ bến K15 đã có 88 chuyến tàu anh dũng ra khơi, vận chuyển được gần 5000 tấn vũ khí và hàng nghìn tấn hàng hóa khác chi viện cho chiến trường miền Nam, góp phần làm nên ngày chiến thắng vẻ vang 30/4/1975. Bến K15 đã được công nhận là Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt vào năm 2024.

3. Lời gió thầm thì kể ở Bến K15

Tôi quay lại Bến K15 vào một ngày đặc biệt: Đại lễ hộ quốc tiêu tai, cầu an, cầu siêu anh hùng liệt sỹ, đồng bào tử nạn (từ ngày 29/3 đến 3/4/2026). Đại lễ do  Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hải Phòng tổ chức tại Đài tưởng niệm K15. Không đơn thuần là một đại lễ Phật giáo trang trọng, mà đại lễ này còn là dịp để những người hôm nay hướng về lịch sử, tri ân những người đã ngã xuống vì độc lập dân tộc, vì cuộc sống bình an, vì những tháng ngày bình thường đang tiếp diễn.

Đồ Sơn cuối xuân tiết trời mát mẻ. Gió từ biển thổi vào lồng lộng. Khu tưởng niệm bến K15 vừa được khánh thành khang trang với cụm kiếm trúc nghệ thuật đài tưởng niệm, phù điêu, mô hình tàu không số... Hương hoa ngào ngạt. Phật tử và nhân dân đổ về đông kín khu tưởng niệm mà hàng ngày vốn khá vắng vẻ. Từ phía khơi xa, biển và gió vẫn thầm thì kể...

Gió kể về những con người vô danh đã ngã xuống nơi của biển này. Đồ Sơn từ xa xưa là vùng đất trọng yếu của vùng Đông Bắc tổ quốc với cư dân quần tụ chủ yếu làm nghề ngư nghiệp và trồng cấy. Phải đương đầu với thiên nhiên khắc nghiệt nơi biển cả để kiếm ăn, nên tín ngưỡng của người Đồ Sơn cổ tôn sùng sức mạnh siêu nhiên. Lễ hội chọi trâu ra đời là một hình thức hiến tế của cộng đồng dân cư với các vị thần tối linh nơi cửa biển, cầu mong mưa thuận gió hòa, trời êm bể lặng. Đồ Sơn không chỉ là một vùng đất, vùng biển, Đồ Sơn còn là một trong những cửa ngõ đường biển phía Bắc quan trọng của quốc gia. Cách kinh đô Thăng Long không xa, nếu Đồ Sơn “sóng gió bất kỳ”, chắc chắn kinh thành không bình an. Với vị trí chiến lược trọng yếu ấy, các vương triều phong kiến đều rất quan tâm đến việc phòng thủ ở cửa biển này. Thế kỷ thứ 11, vua Lý Thánh Tông đã nhiều lần tuần du cửa biển Đồ Sơn. Nhận thấy vị trí trọng yếu của nơi này trong chiến lược bảo vệ quốc gia, nhà vua đã cho xây tháp Tường Long trên ngọn núi cao nhất của dãy cửu long Đồ Sơn là núi Long Sơn. Tọa lạc ở độ cao 95,2m so với mực nước biển, tháp Tường Long khi ấy là một công trình đồ sộ, uy nghi với 9 tầng tháp cao 100 thước ta (khoảng 45m) – là tòa tháp cao nhất nước ta thời gian đó. Có nhiều giai thoại đậm chất huyền bí quanh việc việc nhà vua cho xây tháp, nhưng chắc chắn trong tâm trí cuả ngài, việc xây một công trình thờ Phật ở nơi cửa bể đã từng được ghi dấu là nơi Phật giáo du nhập đầu tiên vào đất nước qua con đường biển (dấu tích còn ghi lại ở chùa Hang) chắc chắn không chỉ để tôn vinh Phất giáo và phục vụ nhu cầu tôn giáo của muôn dân, mà ngọn tháp linh thiêng ấy còn là công trình gắn với các nhiệm vụ quốc phòng, an ninh của đất nước. Trong dân gian còn lưu truyền câu chuyện khi xây xong tòa tháp, đức vua có dặn rằng, hễ nơi đây có biến thì hãy đốt lửa nơi tháp Tường Long, từ kinh đô Thăng Long sẽ nhìn thấy khói, như một ám hiệu để có chi viện kịp thời. Bây giờ chắc chắn từ Hà Nội không thể nhìn thấy tháp Tường Long dẫu trời quang mây tạnh đến đâu, nhưng thuở xa xưa ấy, đứng ở vị trí chân tháp có thể quan sát hết cả một vùng cửa bể Đông Bắc mênh mông, dễ dàng phát hiện những dấu hiệu bất thường nếu có...

Là vùng đất phên giậu nơi cửa biển, cuộc sống mưu sinh của người dân Đồ Sơn gặp không ít nhọc nhằn. Biển cả thăm thẳm vừa bao dung, hào phóng nhưng cũng vừa nghiệt ngã vô cùng trong những trận cuồng phong. Để tồn tại ở đất này, con người phải đổ biết bao mồ hôi, và có khi cả tính mạng của mình. Có những chuyến tàu ra khơi không trở lại. Có nhiều ngư dân đã nằm trong lòng biển lạnh. Có những gia đình lấy ngày ra khơi của cha anh mình là ngày giỗ, bởi không biết họ ngã xuống ngày nào trong chuyến vươn khơi gặp sóng to gió lớn bất kỳ. Biển cả có khi tặng cho con người biết bao tôm cá, cũng có khi trả lại cho họ những vành tang trắng đớn đau. Nhưng những người dân Đồ Sơn vẫn âm thầm bám biển, vẫn kiên cường gây dựng cuộc sống trong vất vả, gian nan. Trong đại lễ cầu siêu, gió từ phía đại dương thổi về mang theo vị mặn mòi của muối biển, cũng là vị mặn mòi của bao giọt nước mắt chia ly. Chúng ta thường nhớ tới công ơn của các anh hùng liệt sỹ ngã xuống trong các cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại. Nhưng còn linh hồn, còn công ơn của những người dân bình thường ngã xuống trong quá trình mưu sinh để nối dài sự sống, bồi đắp cho hình hài đất nước thêm vạm vỡ, xanh tươi... cũng cần được tri ân sâu sắc. Tên tuổi của họ không được ghi vào sử sách, nhưng những lớp con cháu hôm nay cần ghi nhớ trong tim. Những người dân vô danh ấy cũng như những hạt cát bé nhỏ nơi đại dương mênh mông. Nhưng không có họ, chúng ta không có Tổ quốc hôm nay. Gió kể về nỗi thổn thức của những linh hồn không ngủ ấy. Từ phía khơi xa, những linh hồn ấy vẫn dõi về đất liền quê hương yêu dấu. Đại lễ cầu siêu như một lời tri ân sâu sắc, như sự an ủi, sẻ chia, như lời mời gọi nghĩa tình...

Gió kể về những linh hồn các anh hùng liệt sỹ đã ra đi từ bến K15 trên các con tàu không số. Họ không ngã xuống tại vùng biển này, mảnh đất này, vì đây là nơi con tàu rời bến đầu tiên. Trong suốt mười mấy năm bến K15 hoạt động, chưa một lần bị lộ mục tiêu bởi sự ngụy trang khôn khéo của các chiến sỹ, bởi biển cả và đất trời bao dung khi vụng Sét nằm khá kín đáo ở một góc của Đồ Sơn, với dãy núi cửu long che chở. Nhưng các chiến sĩ trước khi bước chân xuống chuyến tàu không số, đều thầm hiểu rất có thể đó là chuyến đi cuối cùng của đời mình. Những hiểm nguy rình rập dọc đường gồm cả kẻ thù xâm lược điên cuồng sẵn sàng nã đạn bom vào bất cứ mục tiêu nghi vấn nào lẫn thiên nhiên bất trắc, khó lường. Những chuyến tàu không số ngụy trang làm tàu cá khá đơn sơ phải vượt muôn trùng sóng gió để đến với chiến trường miền Nam. Và không ít chiến sỹ đã hi sinh. Không ít những chuyến tàu đã không cập được bến cuối cùng. Bến K15 là bến đầu tiên, nhưng các chiến sỹ trên con tàu không số đều ngầm coi có thể là nơi cuối cùng mình được chào tạm biệt đồng đội trên bờ. Nhưng không ai run sợ. Không ai nản chí. Họ đều hăng hái ra đi với lời thề “tất cả cho tiền tuyến” thiêng liêng. Những bước chân chấp nhận đi vào nơi ranh giới sinh tử mong manh hơn sợi tóc rất dứt khoát, kiên trung. Bến K15 là nơi lưu giữ những dấu chân đẹp nhất...Những dấu chân thanh xuân kiên cường và trung dũng. Những dấu chân của những con người hiến dâng cả đời mình cho Tổ quốc...

Đến Đồ Sơn hôm nay, trước khi mải mê vui đùa cùng sóng biển, chúng ta hãy nhìn Đồ Sơn từ phía khác, phía của lòng tri ân và tưởng nhớ. Hãy đến bến K15 thắp nén tâm hương, nghe gió thầm thì kể về những tháng ngày đã qua, về những con người bám biển bám làng, góp phần làm nên hình hài Tổ quốc, nối dài sự sống nơi đầu sóng ngọn gió; về những người con trung dũng vô song của đất nước, bước xuống bến K15 để mở ra con đường đi thẳng tới độc lập tự do. Nhìn biển từ phía bến K15, thấy biển mặn mòi hơn, đẹp đẽ hơn và sâu nặng ân tình hơn vì thế!

N.T.V.N