TIN TỨC

Người tài hoa và những mật mã thơ

Người đăng : nguyenhung
Ngày đăng: 2022-01-14 16:46:11
mail facebook google pos stwis
1391 lượt xem

Nhà thơ, nhà LLPB Nguyễn Vũ Tiềm vừa qua đời sáng nay, 14/01/2022, thọ 82 tuổi sau nhiều năm chiến đấu với trọng bệnh. Văn chương TPHCM chân thành chia buồn cùng gia đình nhà thơ Nguyễn Vũ Tiềm và xin giới thiệu bài viết dưới đây của Nguyễn Trường, nhà văn có nhiều bài viết rất sâu sắc về ông.
 

NGƯỜI TÀI HOA VÀ NHỮNG MẬT MÃ THƠ

Nhà thơ Nguyễn Vũ Tiềm vừa qua cuộc phẫu thuật ct bỏ khối u ung thư đại tràng. Nhưng tế bào ung thư đã di căn lên gan, làm sức khỏe của ông suy sụp. Tuy bị bnh hiểm nghèo nhưng ông vẫn bình thản sống và sáng tác, bởi ông đã tìm ra mật mã thơ.

NGUYỄN TRƯỜNG

Có một người khó phân biệt là nhà thơ, nhà lý luận phê bình, hay là  nhà văn xuôi, bởi ở cả ba lĩnh vực trên ông đều tỏ ra là người tài hoa. Đó là tác giả Nguyễn Vũ Tiềm. Thích chữ tài hoa, nên khi ra phụ trương báo Giáo dục & Thời đại, ông liền lấy tên Tài hoa trẻ. Một ấn phẩm hấp dẫn, nhiều tri thức. Vừa làm quản lý, vừa sáng tác ông còn bỏ ra 10 năm trời sưu tầm, tuyển chọn những câu thơ hay của các tác giả in thành tập có tên là “Nghìn câu thơ tài hoa Việt Nam”. Bởi thế chữ Tài hoa vận vào ông, trở thành thương hiệu Nguyễn Vũ Tiềm.
 

Cái duyên đổi mới công nghệ thơ đến với Nguyễn Vũ Tiềm bắt đầu từ việc làm cuốn sách “Nghìn câu thơ tàihoa Việt Nam”. Ông nhận thấy thơ ngắn Việt Nam thỉnh thoảng có một hai câu thơ hay, nhưng hiếm có bài hay. Ông nảy ra ý tưởng chọn những câu thơ hay in làm một quyển, là tinh túy của thơ Việt. Phải có trình độ thẩm thơ cao, tinh tế mới lẩy ra được những câu thơ hay trong một rừng thơ nhiều thế kỷ. Cuốn sách bán rất chạy, sau 4 lần in lại, mỗi lần ông đều bổ sung những câu thơ hay, những tác giả mới, nâng số lượng lên trên 6000 đơn vị câu thơ với hơn 1300 tác giả.

Khi về hưu, dừng lại công việc sáng tác, ông tìm đọc sách lý luân văn học trong nước, ngoài nước. Ông  tâm đắc với nhà lý luận văn học Mỹ: “Thơ là mình tâm sự với chính mình những lúc cô đơn”. Nhiều sách lý luận mới mẻ, nhất là sách triết học, làm ông thay đổi tư duy thơ. Ông đặc biệt chú ý yếu tố phi lý và hợp lý trong tương quan với hình thức và nội dung thơ. Xem trong văn học nước nhà, điều này các bậc tiền nhân cũng có những thành tựu đặc sắc. Nguyễn Vũ Tiềm nhớ lại, hồi nhỏ cậu được cha cho đi hội Phù Đổng. Trong đền Phù Đổng có câu đối của Cao Bá Quát (1809- 1855) làm cậu đặc biệt ấn tượng: “Phá tặc đãn hiềm tam tuế vãn/ Đằng vân do hận cửu thiên đê”. (Ba tuổi dẹp giặc vẫn tiếc là muộn/ Cưỡi chín tầng mây còn chê trời vẫn thấp). Ba tuổi phá giặc là sớm chứ, sao nói là muộn? Dân ta có câu “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”, chị Út Tịch (Ở Cầu Kè, Trà Vinh), bụng mang dạ chữa vẫn ra trận chống giặc càn quét. Đứa con của chị chẳng phải đã ra chiến trường từ trọng bụng mẹ đó sao? Câu đối có vẻ phi lý, nhưng đó là sự phi lý hình thức, trong hợp lý nội dung. Câu thơ của người xưa từ trong tiềm thức, hòa nhập với lý thuyết thơ hiện đại, anh rút ra kết luận: “Thơ hay thường phải đạt tới sự phi lý; phi lý hình thức trong hợp lý nội dung”.

Năm 2015- 2016, báo Văn nghệ phát động cuộc thi viết về “Văn học nghệ thuật 30 năm đổi mới” (1986- 2016) ông viết chuyên đề:“Thi pháp thơ Việt Nam: Truyền thống – Đổi mới – Cách tân”. Chuyển tải hệ thống lý luận thi pháp học hiện đại sau bao năm trời đọc, chiêm nghiệm ông mới “ngộ” ra. Đầu thế kỷ XX, ở Việt Nam có sự chuyển đổi thi pháp một cách “tưng bừng và ngoạn mục”. Nghiên cứu về sự chuyển mình này ông tóm tắt như sau: Hệ thi pháp cũ: Niêm luật gò bó,khuôn sáo,ảnh hưởng từ thơ cổ đại Trung Hoa, cái tôi phải dấu kín. Hệ thi pháp mới: "Tự do, bay bổng, ảnh hưởng thơ hiện đại châu Âu,cái tôi được mặc sức phô bày”.

Đến cuối thế kỷ XX, những năm đổi mới của đất nước, hệ thi pháp cũng đã đổi mới mạnh mẽ.Nguyễn Vũ Tiềm tóm lược ngắn gọn như một định đề toán học: “Hệ thi pháp cũ: Kể - Tả- Suy luận- Kết thúc đóng. (Nghiêng về cổ vũ động viên). Hệ thi pháp mới: Nghĩ- Cảm- Suy tưởng- Kết thúc mở. (Nghiêng về chia sẻ nỗi niềm).

Trước đây, phần kết bài thơ thường là chốt lại: “Xe vẫn chạy vì Miền Nam phía trước/ Chỉ cần trong xe có mộ trái tim” (Phạm Tiến Duật). Thi pháp mới lại khác: sau dấu chấm hết của câu thơ lại mở ra một chân trời mới, khiến ta phải suy nghẫm.“Hệ thi pháp mới mở rộng chiều kích nội hàm thơ; Không những phản ánh mà còn phản biện, không những cổ vũ động viên mà còn dự báo; không những nhận thức mà còn thức tỉnh lương tri”. Bài của ông được đăng trên báo Văn nghệ số 11 năm 2016, gây được tiếng vang trong giới học thuật. Viện Văn học đề nghị ông gửi lại file bài, để đăng vào tạp chí Văn học tháng 5 năm 2016. Sau đó bài còn in ở tạp chí Thơ tháng 11-12 năm 2018.

Cuốn “Đi tìm mật mã thơ”- NXB Hội Nhà văn 2006 của ông là cuốn sách lý luận về thơ gây ngạc nhiên, thích thú trong giới văn học. Trong đó có các bài: “Thơ tài hoa, thơ không gian đa chiều”; "Sự tinh tế trong thơ”; “Nghich lý để tiếp cận chân lý, hay là sự phi lý mỹ học trong hợp lý triết học” cùng với 13 bài khác hợp thành một tập dày dặn gần 300 trang. (Năm 2019 ông lại xuất bản tập thứ hai về  bình luận văn chương với tựa đề “Tiếp cận mật mã thơ”- NXB Hội Nhà văn. Cuốn sách như làn gó mới mát lành khuấy động bầu không khí vốn tĩnh lặngcủa giới học thuật. Nhà thơ, hơn ai hết phải hiểu sâu về nghề: “Muốn có thơ không thể cứ viết giản đơn, dễ dãi mà phải lập tứ, tìm hình ảnh, tìm từ, viết sao cho sâu sắc, mới mẻ .Vần chỉ là yếu tố phụ, điều chủ yếu của thơ: Một là xúc cảm, hai là suy nghĩ, ba là cách thể hiện, (gọi tắt là X-S-C) Xúc cảm cần chân thành và mãnh liệt; suy nghĩ cần sâu sắc; cách thể hiện phải mới lạ”. Ở tập sách mới “Tiếp cận mật mã thơ”, ông lại viết:“Túi nhà thơ có ba ngăn /Tứ, từ, tư, đủ quanh năm tiêu xài”. Tứ tứ thơ, từ là từ ngữ, và là tư tưởng.

Lượng biến thành chất, ông trở thành nhà phê bình văn học nổi tiếng. Hội Nhà văn Việt Nam đã mời ông vào Hội đồng Lý luận nhiệm kỳ IX.

Ở lĩnh vực văn xuôi, Nguyễn Vũ Tiềm cũng là cây bút đặc sắc. Ông đã xuất bản 3 tác phẩm, nổi trội nhất là tiểu thuyết “Bắc cung hoàng hậu”, tác phẩm vào đến chung khảo cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn năm 2014. Quê tác giả ở làng Ninh Hiệp, bên kia sông Hồng, là quê ngoại bà Công chúa Ngọc Hân. Trước khi viết về tiểu thuyết lịch sử, ông bỏ công nghiên cứu về thể loại này, nhận ra một số tiểu thuyết lịch sử như “Bà chúa Chè” của Nguyễn Triệu Luật, thế kỷ thứ 17 cónhiều từ ngữ mà ngày nay ta không còn sử dụng, nhưng rất ấn tượng. Nhờ khả năng thông thạo chữ Hán, ông đi sâu vào nghiên cứu các văn bản cổ, lại là ngườitinh tế trong bình thơ, câu đối cổ, bởi vậy trong “Bắc cung hoàng hậu” ta gặp nhiều đoạn văn sinh động, rất phù hợp với bối cảnh, không khí thời Quang Trung tiến quân ra Bắc diệt quân Thanh mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789. Ngọc Hân được sinh ra, lớn lên, học hành trong cái nôi văn hóa kinh Bắc. Công chúa lại được các nhà sư, các thầy đồ trình độ học vấn uyên thâm dạy bảo. Sau này là vợ Nguyễn Huệ, Công chúa tư vấn cho chồng nhiều sáng kiến đánh giặc và xây dựng triều đại Tây Sơn nhân văn hơn.

Đặc biệt ấn tượng trong “Bắc cung hoàng hậu” là tác giả dựng lại không gian văn hóa vùng Ninh Hiệp vào dịp cận Tết Nguyên đán. Nhân dân ta đã góp phần chiến thắng quân Thanh bằng vũ khí mà các nhà quân sự, các nhà sử học chưa nói đến, đó là Văn hóa.

Nguyễn Vũ Tiềm còn có tiểu thuyết “Người trong cõi tâm linh” cũng bàng bạc sương khói của thế giới liêu trai. Viết về thế giới này văn học Việt Nam đã có từ Nguyễn Dữ đầu thế kỷ thứ 17, nhưng Nguyễn Vũ Tiềm lại khác, hiện đại hơn đã đành mà còn khái quát, ẩn dụ về thời ta đang sống. Ông còn có tiểu thuyết “Thời hoa đỏ dại khờ” viết về một nhà thơ tài hoa nước nhà; tiểu thuyết “Một thiên tài tự hủy” nhân vật chính là nhà thơ Bùi Giáng. Bằng thi pháp liên văn bản của văn học hậu hiện đại, hy vọng hai cuốn tiểu thuyết trên xuất bản sẽ làm giới văn xuôi ngạc nhiên một lần nữa.

Nguyễn Vũ Tiềm làm thơ đã lâu, kể đã hơn nửa thế kỷ, một nhà thơ nổi tiếng, đoạt giải thưởng thơ Thành phố Hồ Chí Minh với tập thơ “Minh triết đất đai”, đoạt Quán quân cuộc thi thơ về đề tài “Thầy giáo và nhà trường” (1973- 1978) do Bộ Giáo dục và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Đã có nhiều bài bình về thơ Nguyễn Vũ Tiềm trên các tờ báo, tạp chí văn chương cả nước. Nhưng tác giả luôn không bằng lòng với chính mình, luôn gắng công tìm tòi, đổi mới tư duy. Bởi thế ông mạnh dạn gạt bỏ hầu như tất cả thơ xuôi chiều một thời để bước vào một thế giới thơ khác, hiện đại hơn. Tiêu biểu là tập thơ “Hoài nghi và tin cậy” với lời đề từ:

“Mong bạn hoài nghi tôi/ Cho tôi tin cậy bạn/Những lời đang vỗ cánh/Chưa chắc là đã bay”.

Mở đầu cho quá trình đổi mới thơ, Nguyễn Vũ Tiềm khai thác yếu tố nghịch lý trong đời sống như lý thuyết “Thơ hay là phải đạt đến sự phi lý; phi lý hình thức trong hợp lý nội dung”.Trước kia đã vỗ cánh là bay vút tận trời xanh; nay: Vỗ cánh chưa chắc đã bay. “Mẹ lo cho tôi vào đời ít khôn mà nhiều dại / Cao lêu nghêu vẫn bị bắt nạt, gạt lừa/Giờ bạc đầu tôi lo nhiều hơn thế/ Lo không còn biết dại,chỉ toàn khôn”.Toàn khôn, ấy là khôn lỏi, khôn vặt, vậy thì ai chơi với người như thế! Bởi vậy sống trên đời còn phải “biết dại” nữa mới nên khôn. Trong tập thơ hơn 300 bài, có bài chỉ một câu, hoặc hai câu, như là danh ngôn, tục ngữ: “Có sấm sét làm ta tĩnh lặng/ Và dịu êm làm lòng ta bão giông”; “Sức mạnh cây hồng là ở sắc hương / Chỗ yếu nhất là những đầu gai nhọn”, nhưng cũng có không ít bài bốn câu, dạt dào cảm xúc xen lẫn suy tư về kiếp người:“Các em hái chè cao nguyên giá lạnh / Trót hứa hôn với mây trắng xa nhà/ Bấm ngón chân xuống đường trơn số phận/ Mưa lại từ trong mắt mưa ra”. Sự đóng góp trong phát triển hệ thi pháp hiện đại của của Nguyễn Vũ Tiềm cả về lý thuyết lẫn thực hành sáng tác đã trở thành điểm sáng cho nền văn chương Việt Nam. Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Hữu Thỉnh lúc đó đọc tập thơ “Hoài nghi và tin cậy”, tỏ ra tâm đắc, liền tổ chức cuộc hội thảo về tập thơ này ở tòa soạn báo Văn nghệ vào ngày 18/2/2004, có nhiều nhà thơ, nhà văn, nhà lý luận phê bình văn học đến dự và phát biểu, trở thành buổi sinh hoạt văn học lý thú.

Sau tập thơ này, Nguyễn Vũ Tiềm vẫn đitheo mạch phản biện, nghịch lý, nhưng sâu sắc hơn: “Cái đẹp chối từ tôi/ Tôi không xứng với cái đẹp”. Thời gian mang đến sự thích thú cho độc giả chính là tư duy của nhà thơ: “Mất tiền không coi là mất/ Là cái được, là được quý hơn tiền/ Được vàng nếu coi là được/ Là ta mất cái quý hơn vàng”. Thơ ông càng về sau này càng nặng về trí tuệ và suy tưởng.

Nguyễn Vũ Tiềm đã vượt qua giới hạn tuổi tác, bởi vào độ U70 tư duy đã định hình, ai viết hay, viết dở rõ cả rồi, những ở ông lại khác, tự làm cuộc cách mạng chính mình để bước vào thế giới mới trẻ trung đầy sức sáng tạo, càng minh chứng cho nghị lực của người luôn trăn trở tìm tòi mật mã thơ.

Bài viết liên quan

Xem thêm
Giao hưởng Điện Biên – thành tựu mới của nhà thơ Hữu Thỉnh
Chiến thắng Điện Biên là một chiến thắng vĩ đại của chúng ta “Lừng lẫy Điện Biên chấn động địa cầu” (Tố Hữu). Chiến thắng đó làm rạng danh nước Việt trên thế giới. “Nước Việt Nam từ máu lửa/ Rũ bùn đứng dậy sáng lòa” (Nguyễn Đình Thi). Ngày 7 tháng 5 năm 1954, lá cờ Quyết chiến Quyết thằng bay trên nóc hầm tướng Đờ cát, ngày 12 tháng 5 Bác Hồ đã có bài thơ dài đăng trên báo Nhân Dân : “Quân ta toàn thắng ở Điện Biên Phủ”. Rồi sau đó Tố Hữu mới có bài thơ nổi tiếng “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”. Điện Biên còn được các nhà thơ, nhà văn Việt Nam nhắc đến nhiều trong các bài thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết. Điện Biên cũng được nhắc đến trong các cuốn sách của đại tướng Võ Nguyên Giáp và các tướng lĩnh, nhà báo của ta và phương Tây.
Xem thêm
“Chia lửa” với chiến dịch Điện Biên Phủ
Bài đăng Tạp chí Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh số 122, thứ năm 2-5-2024
Xem thêm
Nhà thơ lê Đình Hòa chỉ thấy hoa phượng trắng
Bài viết của Lê Thiếu Nhơn về nhà thơ khiếm thị Lê Đình Hòa ở Phú Yên
Xem thêm
Lãng tử trong đời, chí thú trong văn
Bài viết về nhà văn Nguyễn Hoàng Thu trên báo Văn nghệ, Hội Nhà văn Việt Nam
Xem thêm
Trong màu xanh Vàm Cỏ
Nhà văn Hào Vũ, sinh năm 1950. Quê quán: An Hải, Hải Phòng. Dân tộc: Kinh. Hiện thường trú tại 6/3 Cư xá phường 3, thành phố Tân An, tỉnh Long An. Vào Hội Nhà văn Việt Nam năm 1984.
Xem thêm
Đỗ Thành Đồng và chuyển động đường thơ
Sau gần 15 năm đắm say đến điên cuồng với thi ca, nhà thơ Đỗ Thành Đồng, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Bình, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam đã xuất bản 7 tập thơ.
Xem thêm
Chuyện tình khó quên của Trịnh Công Sơn
Bài viết của nhà thơ Lê Thiếu Nhơn
Xem thêm
Nhà văn Di Li: Tôi bị hấp dẫn bởi người đàn ông nhân văn, tử tế
Tôi nghĩ rằng, là người văn minh thì phải chấp nhận sống chung với sự khác biệt, tuy nhiên, sự khác biệt đó nếu không tốt, muốn người ta thay đổi thì mình sẽ góp ý. Và cách góp ý của mình cũng khá hài hước nên người nghe không mấy khi khó chịu.
Xem thêm
Người tốt trại Vân Hồ
Nhà văn Trung Trung Đỉnh, Giải A cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn, 1998 – 2000) với tiểu thuyết Lạc rừng. Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007.
Xem thêm
Nhớ nhà báo Phú Bằng
Đọc bác Phú Bằng từ lâu, khi tôi còn trực tiếp cầm súng ở Trung đoàn 174 Sư đoàn 5 thời chống Mỹ. Lúc ấy bác Phạm Phú Bằng là phóng viên báo QĐND được tăng cường cho báo Quân Giải phóng Miền Nam.
Xem thêm
Nhà văn - dịch giả Trần Như Luận với tác phẩm “Tuyển tập 12 truyện ngắn Anh - Mỹ kinh điển, lừng danh”
Tháng Sáu 2022, trên Báo Thanh Niên rồi Tạp chí Văn nghệ Hội Nhà văn Việt Nam, nhà báo Hà Tùng Sơn và nhà phê bình văn học Vân Phi giới thiệu tác phẩm thứ 7 của nhà văn Trần Như Luận (TNL): tiểu thuyết Gương Mặt Loài Homo Sapiens. Trước đó, anh từng gây tiếng vang nhờ giá trị đáng kể của bộ tiểu thuyết Thầy Gotama và 8000 Đệ Tử dày tới 1.200 trang, trình làng năm 2014. Chúng tôi cũng biết tới cả trăm tác phẩm dịch của anh, cả thơ và truyện, xuất hiện trên các tạp chí Văn nghệ Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, Văn nghệ Quân đội, Non Nước, Sông Hương, v.v… Xuân Giáp Thìn 2024, nhà văn ra mắt một “dịch phẩm” hoàn toàn mới: Tuyển tập 12 truyện ngắn Anh – Mỹ kinh điển, lừng danh. Sách dày 320 trang, bìa bắt mắt. Sách được Liên hiệp các Hội Văn học-nghệ thuật Việt Nam thẩm định chất lượng và hỗ trợ kinh phí; NXB Hội Nhà văn cấp phép. Nhân một cuộc hẹn thú vị tại Quận 7, TP Hồ Chí Minh, trong một quán cà phê tao nhã, không bỏ lỡ cơ hội, tôi đã thực hiện cuộc phỏng vấn này.
Xem thêm
Nhớ anh Mai Quốc Liên
Bài viết của nhà thơ Trần Đăng Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam
Xem thêm
Nhà văn Trầm Hương: Sứ mạng nhà văn là đi tìm những ẩn số
Hàng chục năm nay, nhà văn Trầm Hương (Phó Chủ tịch Hội Nhà văn TP.HCM) vẫn âm thầm theo dấu chân những anh hùng, người lính, mẹ liệt sĩ… để tìm nhân vật cho những trang sách của mình. Chị ghi dấu ấn đậm nét trong dòng văn học cách mạng hiện nay.
Xem thêm