PHẠM XUÂN NGUYÊN

Tôi là dân văn nên khi viết báo ở lĩnh vực văn hay ngoài văn đều dùng văn để viết sao cho bài báo có văn.

Những khi có các sự kiện, kỳ cuộc văn chương, hay khi có các nhà văn nhà thơ qua đời, các báo đều muốn có bài nhanh chóng, kịp thời,thế là họ gọi cho các chuyên gia trong nghề vì đấy là những người có thể viết nhanh, viết đúng về việc đó, người đó. Tôi cũng hay được gọi “ứng chiến” như vậy và hầu như tôi đều nhận lời.

Dân văn viết báo tôi luôn bắt đầu từ cái đầu đề trở đi. Tính tôi không ưa đặt tên bài theo công thức chung chung, nhàm chán, mà thích bài viết phải có tên gọi, đầu đề khác biệt, ấn tượng. Như hồi làm Hội Nhà văn Hà Nội tổ chức các cuộc tọa đàm kỷ niệm chẵn năm sinh, năm mất của các nhà văn nhà thơ tên tuổi tôi đều nghĩ ra một tên gọi đích đáng cho cuộc đời và văn nghiệp của từng người. Ví như với Quang Dũng làm hai cuộc thì một là Khúc độc hành và một là Những mùa xanh. Với Hoàng Cầm là Mắt thời gian. Với Xuân Diệu là Người tình si. Với Hoàng Công Khanh là Ba bảy chín. Với Đoàn Phú Tứ là Màu thời gian… Tôi cũng đã từng đặt lại tên cho tác phẩm của bạn bè. Như truyện ngắn Hậu thiên đường (tên bản thảo là Trầm luân) của Nguyễn Thị Thu Huệ, hay tập tản văn Ký ức vụn (tên bản thảo là Những mảnh vụn ký ức) của Nguyễn Quang Lập, hay cuốn tự truyện Lê Vân yêu và sống (tên bản thảo Lê Vân và những người tình) của Bùi Mai Hạnh (chấp bút), tập thơ Giọt đàn bà (tên bản thảo Gửi những mùa yêu) của Nguyễn Thị Thanh Yến. Nói thế để thấy cái tên cho một sản phẩm viết là rất quan trọng, dù đó là một bài báo, một cuốn sách, hay một tọa đàm, hội thảo. Tôi xin kể mấy trường hợp đặt tên bài trong một số bài tôi viết cho báo Tuổi trẻ.

Nhà Lý luận phê bình Phạm Xuân Nguyên.

Năm 2005, khi cuốn sách Nhật ký Đặng Thùy Trâm xuất bản, báo đặt tôi viết bài. Trước đó tôi đã có bài về cuốn nhật ký Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc cũng trên báo này. Bài đó và bài này đều được yêu cầu phải viết sao cho xúc động, vừa có ý hướng giáo dục thanh niên, vừa giới thiệu được cuốn sách. Để viết được thế tôi đã phải khá chật vật, đến mức kéo dài thời gian hẹn bài của tòa soạn đến một tuần. Cuối cùng bài cũng xong nhưng tôi loay hoay chuyện tên bài. Nghĩ mãi không biết nên đặt thế nào. Rồi tôi chợt nhớ ra chị Trâm là bác sĩ, bàn tay chị đã cầm dao mổ ở chiến trường, và đã có lúc mong mỏi đến tuyệt vọng muốn có được một bàn tay cầm lấy khi phải một mình trong vòng vây kẻ thù. Từ đó tôi đã nghĩ ra tên bài Bàn tay vẫy những bàn tay, khi lên báo đổi thành Bàn tay chị đang chờ bàn tay bạn (Tuổi trẻ, 29/7/2005). Sau này có một chương trình truyền hình làm về hai cuốn nhật ký của chị Trâm anh Thạc hình như có dùng lại cái tên bài ban đầu của tôi. Nhờ nghĩ ra hình tượng bàn tay nên ngay vào bài tôi đã khái quát hai cuốn nhật ký chiến trường đó là “bàn chân vào chiến trường” (Nguyễn Văn Thạc) và “bàn tay giữa chiến trường” (Đặng Thùy Trâm). Đây cũng là cái trục bài nói chuyện của tôi về hai cuốn nhật ký này cho các đơn vị quân đội từ cấp sư đoàn, quân chủng trở lên khi được thư viện quân đội mời làm diễn giả trong các sự kiện sách tổ chức trong thời gian đó.

Năm 2007 nhà thơ Vũ Cao mất. Báo đặt tôi viết bài 500 chữ tưởng nhớ ông. Tôi viết được ngay, nhưng lại vướng cái tên bài. Cuối cùng tôi đã chọn được cái tên cho bài viết ngắn của mình từ một câu thơ trong bài thơ nổi tiếng Núi Đôi của ông mà chỉ thay hai chữ. Câu thơ gốc là “Núi vẫn đôi mà anh mất em”, tôi sửa lại “Núi vẫn đôi mà thơ mất ông” (Tuổi trẻ, 4/12/2007). Bài ra được bạn bè khen cái “tít”, tôi cười: có lẽ cả bài chỉ được cái tên bài, mà đó là của nhà thơ, đâu phải của mình.

Năm 2008 tôi đến Huế xem festival. Vừa tới khách sạn đang đứng ở quầy lễ tân thì có điện thoại từ báo gọi đến. - Nhà thơ Xuân Sách mất rồi, anh biết chưa? - Chưa. - Anh đang ở đâu? - Ở Huế, đang chờ lấy phòng khách sạn. - Lấy phòng rồi anh viết ngay cho em một bài về Xuân Sách nhé, mai đăng. Thế là tôi chỉ kịp nhận phòng xong là ngồi viết luôn. Với Xuân Sách, cũng như Vũ Cao, tôi có quen biết, được nhiều dịp chuyện trò, đàm luận với hai ông nên tư liệu, sự kiện tôi sẵn có để viết được bài nhanh. Nhưng lần này bài về Xuân Sách tôi nghĩ ra cái tên bài trước rồi mới viết. Cái tên Người đi đường chúng ta (Tuổi trẻ, 6/2008) là dựa ý trên lời thơ của ông trong bài thơ được nhạc sĩ Huy Du phổ nhạc thành bài hát quen thuộc Đường chúng ta đi.

Năm 2010 tôi đang ở TP Hồ Chí Minh dự hội thảo quốc tế về văn học Việt Nam - Nhật Bản. Đang giữa cuộc thì tôi được tin nhà thơ Hữu Loan mất và lập tức có ngay những cú điện thoại các báo đặt bài. Trưa ấy tôi đành lỡ cuộc vui gặp mặt bạn bè các nơi về hội thảo để nhốt mình trong phòng khách sạn viết ngay bài về Hữu Loan. Tài liệu về nhà thơ tôi đã đọc nhiều, nhớ sẵn. Mấy năm cuối đời ông, tôi lại hay về thăm ông ở vùng quê Thanh Hóa. Những hiểu biết về đời và thơ ông đã được tôi gói gọn trong bài viết. Nhưng tên bài thế nào đây? May sao cũng lại nhà thơ đã cho tôi. Hữu Loan rất nổi tiếng với bài thơ Màu tím hoa sim. Và ông cũng rất nổi tiếng về sự cương trực khẳng khái như trong một bài thơ ông đã gọi mình là “cây gỗ vuông” không chịu bị bào mòn góc cạnh để tròn như bánh xe dễ lăn đi. Eureka! Tôi đã tìm ra cái tên cho bài viết tưởng nhớ ông: Hữu Loan - cây gỗ vuông màu tím (Tuổi trẻ, 20/3/2010).

Kể mấy chuyện trên để thấy chỉ nội đặt cái tên bài không thôi người viết báo văn nghệ đã phải tích lũy hiểu biết, tri thức về nhân vật nhiều, rộng, và sâu. Cái tên sẽ định vị cho nội dung bài viết, ít nhất đấy cũng là kinh nghiệm của tôi. Cái tên bài hay trong kiểu bài này có khi lại trở thành định danh cho nhân vật. Mấy năm qua tôi giữ mục “Đọc sách cùng bạn” cho báo điện tử Dân Việt của báo Nông thôn ngày nay. Bình thường ra thì tên mỗi bài viết chỉ cần đưa tên sách là xong. Nhưng không, tôi luôn đặt cho mỗi bài một cái tên riêng, trước khi đưa tên cuốn sách mình giới thiệu ra.

Ở trên dẫu sao vẫn là chuyện dùng văn để viết báo về văn. Nhưng ngay cả khi viết về thể thao, cụ thể là bóng đá, tôi cũng dùng văn. Vì tôi không phải viết bình luận bóng đá, không phân tích đội hình chiến thuật lối chơi, không đánh giá năng lực trình độ chuyên môn cầu thủ. Tôi viết những cảm xúc suy nghĩ của mình quanh một sự kiện, hiện tượng nào đó xảy ra trên sân cỏ hoặc trong phòng thay đồ hoặc trong cuộc sống riêng tư có ảnh hưởng xã hội của người chơi bóng.

Năm 2009 SEA Games 25 tổ chức tại Lào. Đội tuyển bóng đá nữ Việt Nam lần thứ 6 giành chức vô địch ở sân chơi này. Báo gọi điện cho tôi đặt bài viết bình luận về thành tích vang dội đó. Tôi nghĩ tới các cô gái của chúng ta không quản ngại gian lao, vất vả, cực nhọc đã mang vinh quang về cho Tổ quốc trên đấu trường thể thao khu vực. Và tôi khóc trước chiến thắng của các em trên sân cỏ. Tôi khóc cho em và cho tôi, đó là tên bài viết (Tuổi trẻ, 17/2/2009). Khóc cho em vì chiến thắng, vì sự khổ luyện và thi đấu, vì sự hân hoan của người hâm mộ cho bóng đá nữ không bằng bóng đá nam, vì phận đời con gái sau nghiệp quần đùi áo số. Khóc cho tôi vì chịu ơn các em đã mang lại niềm vui, niềm tự hào, và vì những điều tôi đã khóc cho em. Trong bài có hai lần tôi dẫn thơ. Lần đầu ở đoạn khóc cho em vì sự khổ luyện trên sân: “Khi em tập thì huân chương chưa có/ Có gì đâu cho cổ vũ reo hò/ Khi cả nước mừng vui ngôi hậu/ Mùa xuân con gái đã bên kia. Tôi mượn lời thơ của một nhà thơ ứng vào cho em, khóc mừng chiến thắng cùng em.” Bài thơ tôi mượn là của nhà thơ Nguyễn Sĩ Đại viết về các cô gái ở nông trường cam, tôi giữ lại câu cuối và biến tấu ba câu trên cho hợp cảnh. Nguyên văn bài thơ Ở nông trường: Khi em đến thì mùa xuân chưa đến/ Có gì đâu cho ai biết theo về/ Giờ anh tới - nông trường cam chín/ Mùa xuân con gái đã bên kia. Lần sau ở đoạn khóc cho em vì sự thiệt hơn của bóng đá nữ và bóng đá nam: “Tôi chạnh lòng giữa lúc vui có nên chăng. Dẫu thế, em hãy đá quả bóng về phía tôi. Vì tôi hiểu: Có những kẻ đến đây/ Ngợi ca đào nở rộ/ Chân tình nhất những ai/ Đến sau mùa hoa nở. Bài dân ca Nhật Bản nói thế. Tôi sợ rồi những dòng tin cảnh ngộ em nay mai làm tôi khóc những giọt nước mắt cay đắng. Thì hãy cứ khóc vui hôm nay cho thỏa cái đích đã đạt, ước mơ đã thành.” Bài báo này của tôi đã được ban biên tập báo thưởng 100%, nhuận bút triệu hai thành hai triệu tư.

Năm 2010, ngày 21/3, trong một trận bóng trên sân Cao Lãnh, vì không đồng tình trước quyết định cho đội CS Đồng Tháp hưởng quả phạt ở những giây bù giờ, tiền đạo đội trưởng Lê Công Vinh của đội Hà Nội T&T đã có hành động đưa hai tay lên đầu “vái lạy” trọng tài chính Vũ Bảo Linh. Việc này đã khiến dư luận bất bình. Lập tức tôi được báo đặt bài viết về sự kiện đó. Ôi, nếu bình luận khô khan về đạo đức thì tôi chịu. May sao tôi nhớ đến một bài thơ của Hàn Mặc Tử có hình ảnh chắp tay lạy: Bây giờ tôi dại tôi điên / Chắp tay tôi lạy cả miền nhân gian. Thế là bài viết xuất hiện với đầu đề Chắp tay tôi lạy… (Tuổi trẻ, 25/3/2010). Tôi viết: “Cái chắp tay trên sân bóng là lúc Vinh như bị một cơn cuồng loạn của tâm trí, thể trí khiến bây giờ tôi dại tôi điên, làm một việc mà không hiểu vì sao mình làm, làm trong cơn căng thẳng của một trận đấu bóng không chỉ có đôi chân là chạy mà còn là sự tương tác của các cơ thể người và đầu óc người, giữa ranh giới hữu thức và vô thức bị đẩy đến tột điểm ở trạng thái ức chế bùng nổ và bột phát thành một cử chỉ, một biểu hiện. Cử chỉ vái lạy ở một không gian khác, trong một hoàn cảnh khác, trước một đối tượng khác đó là sự kính trọng và khâm phục, là một thái độ thiêng. Nhưng vái lạy trên sân cỏ trước trọng tài, “vái sống”, thì là thái độ tục. Một cầu thủ bình thường đã không nên và không được làm thế. Một cầu thủ tên tuổi, một ngôi sao sân cỏ như Công Vinh lại càng rất không nên và không được làm thế. […] Tôi, người viết bài này, xin chắp tay vái lạy thi sĩ họ Hàn xá tội đã cho tôi mượn hai câu thơ của chàng để nói về bóng đá và cầu thủ, trong một trường hợp mà Công Vinh và VFF đều đáng chắp tay tôi lạy khắp miền không gian.”

Sau sự kiện này hai tháng, trước tình trạng bạo lực sân cỏ có chiều hướng gia tăng, báo lại đặt tôi viết bài về hiện tượng này. Tôi đã lấy bài thơ Nhịp điệu bóng đá của nhà thơ Nguyễn Duy viết trong không khí “mùa hè España” (1982) làm khung để nói Dân bóng đá nếu biết đọc thơ… (Tuổi trẻ, 2/5/2010) vì chính con trai nhà thơ là phóng viên thể thao của một tờ báo ra sân tác nghiệp trong một trận đấu đã bị thu máy ảnh và bắt xóa ảnh trong máy. “Dân bóng đá nếu biết đọc thơ” thì “họ đã biết các nhà thơ gọi những trận đá bóng là “bài thơ sân cỏ” và tôn vinh các cầu thủ trên sân là những “nhà thơ sân cỏ”. Họ sẽ sung sướng và tự hào cả trong lẫn ngoài sân cỏ. Họ sẽ lâng lâng niềm vui mỗi khi bước ra sân cỏ, chạm chân vào bóng. Họ sẽ cảm ơn các nhà thơ đã biến một trò chơi chạy và sút thành một sự bay bổng sáng tạo”; “Dân bóng đá nếu biết đọc thơ” thì “họ đã phải biết day dứt lương tâm khi lao vào triệt hạ nhau bằng những cú đá kinh người, gây sát thương nặng nề nghiêm trọng cho các cầu thủ cũng là người chơi như mình; đã phải chùn tay khi giật máy ảnh của phóng viên đang tác nghiệp và thô bạo hèn hạ xóa những hình ảnh làm chứng cho những hành động phản thể thao, phản thơ, phản nhân tính trên sân cỏ.” Cách viết này tôi vẫn tiếp tục áp dụng khi giữ mục “Góc nhìn Phạm Xuân Nguyên” trên báo Nông thôn ngày nay mùa Euro 2012 và World Cup 2014. Giải diễn ra cả tháng, ngày nào tôi cũng có bài.

Tôi kể mấy câu chuyện của tôi dùng văn chương trong viết báo như là một kinh nghiệm cá nhân. Đây là trường hợp của tôi, một người không phải làm báo mà làm văn. Tôi cũng chỉ mới lấy thí dụ ở Tuổi trẻ, một tờ báo mà tôi cộng tác khá thường xuyên, để nói rằng phải có sự đồng cảm giữa tòa soạn và người viết thì mới có thể chấp nhận một cách viết như vậy.

Nguồn: Báo Văn nghệ.