(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - 1-Mỗi lần có dịp ra Hà Nội trong tôi lại dâng lên những cảm xúc khó tả. Điều ấy cũng không mấy khó hiểu bởi tôi vốn là đứa trẻ sinh ra từ đất Bắc, mẹ là cô gái Hà thành đem lòng yêu mến và đến với ba tôi một cán bộ miền Nam tập kết. Hà Nội thật đẹp và quyến rũ, nhất là vào thu. Ngồi cà phê bên Hồ Hoàn Kiếm rồi lòng vòng những con phố cổ, tôi chợt nhận ra cứ đến tiết thu Hà Nội đâu chỉ có “hoa sưa thơm ven mặt hồ…” như lời hát trong “mối tình đầu” của nhạc sỹ Thế Duy mà Hà Nội còn là “vương quốc” mộng mơ của những gánh hàng hoa và Hà Nội của mùi hương cốm mới.

Cánh đồng lúa quê hương tác giả.

Hương cốm mùa thu đã đi vào khắp lối đường, hẻm phố. Hương cốm đã đi vào nhạc vào thơ từ những ngày xưa khi tôi còn bé lắm. “Sáng mát trong như sáng năm xưa/Gió thổi mùa thu hương cốm mới” (Đất nước- Nguyễn Đình Thi), hay như: “Mùa cốm xanh về/Thơm bàn tay nhỏ/ Cốm sữa vỉa hè/Thơm bước chân qua”. (Ca khúc Nhớ mùa thu Hà Nội - Trịnh Công Sơn). Ngày đi học tôi yêu đến say mê những áng văn đầy chất thơ, lãng mạn trong “Hà Nội băm sáu phố phường” (1943) của Thạch Lam. Nhớ bài viết “Một thứ quà của lúa non: Cốm” có đoạn miêu tả “Cốm không phải là thức quà của người vội; ăn cốm phải ăn từng chút ít thong thả và ngẫm nghĩ. Lúc bấy giờ ta mới thấy thu lại cả trong hương vị ấy, cái mùi thơm phức của lúa mới của hoa cỏ dại ven bờ. Trong màu xanh của cốm, cái tươi mát của lá non và trong chất ngọt của cốm, cái dịu dàng thanh đạm của loài thảo mộc. Thêm vào cái mùi hơi ngát của lá sen già, ướp lấy từng hạt cốm một còn giữ lại cái hơi ấm áp của những ngày mùa hạ trên hồ. Chúng ta có thể nói rằng trời sinh ra lá sen để bao bọc cốm, cũng như trời sinh ra cốm nằm trong lá sen…”

Đúng là nhà văn Thạch Lam đã rất tinh tế khi tả cảnh sắc, phong vị của Hà Nội qua những món ăn dân dã nhưng đậm đà bản sắc văn hóa của vùng đất ngàn văn hiến. Đặc biệt với cốm thu Hà Nội, tôi chẳng thể nào quên ký ức ngày thơ, nơi khởi nguồn tình yêu của mẹ dù sau này đi xa nhưng mẹ vẫn không quên. Đó là lúc mẹ làm cho chị tôi món cốm nơi quê xứ miền Trung nắng gió. Điều đó vừa để nhắc nhớ quê nhà vừa là tình thương của người mẹ dành cho những đứa con trong dịp Tết Trung thu những năm tháng bữa cơm trong mỗi gia đình còn chưa đủ no thời bao cấp.

2- Ngày đất nước thống nhất, cả gia đình dắt díu từ Bắc vào Trung sinh sống. Đây cũng là gốc phần quê nội của tôi. Như bao người dân quê khác, tuổi thơ ba chị em tôi phải sống trong những năm tháng khó nghèo. Những mùa Trung Thu - tết của con trẻ thời đó giàu có nhất là đầy đặn vầng trăng với bao câu chuyện về chị Hằng, chú Cuội. Quà trung thu may mắn là chiếc đèn ông sao, mấy cây kẹo gương làm bằng đường đen bọc giấy kính, có năm là mấy chiếc bánh gạo gói lá dong, vài cây kẹo ú…

Và hạnh phúc hơn những đứa trẻ quê thời đó, chị em tôi mỗi Trung Thu về còn có món cốm nép bò (hay nép cái hoa vàng) mẹ cắt từ thửa ruộng bé tẹo, nguyên là khoảng hố bom mà ba lấp đi để cấy nếp. Lúc đó người quê ít cấy nếp vì năng suất thấp và thời gian thu hoạch từ khi cấy đến khi giặt cũng dài ngày hơn. Thường vào thu, khi bông nép cuối đầu, hạt thóc mẩy dần lên…mẹ ra đồng dùng dao xép lẩy (cắt) mấy nắm lúa nép về. Sau khoảng hai giờ đồng hồ, qua các công đoạn mẹ làm như vò tách hạt khỏi thân lúa, cho vào chảo rang, cho vào cối giã, xát vỏ… chị em tôi đã có món cốm như thức quà Trung Thu rất đặc biệt.

Sau này hiểu thêm về món cốm thu xứ Bắc tôi mới thầm nghĩ đúng là lúc đó, chẳng có lá sen, chẳng có thu Hà Nội, chẳng có những ngày hanh hao se lạnh, tiết thu nhưng những hạt nép ở khoảng đất hố bom trên cánh đồng quê đầy nắng gió, thấm đẫm mồ hôi, khó nhọc của ba mẹ đã chắp cánh cho tôi một khoảng trời mơ ước. Ngồi xem để thưởng thức món quà Trung Thu đặc biệt những lúc như thế mẹ thường vẫn kể về tuồng tích ra đời của món cốm xưa Hà Nội.

3- Theo các bậc cao niên, thì cốm làng Vòng nói riêng cốm ở các vùng quê Hà Nội nói chung đã ra đời cách đây cả ngàn năm. Chuyện là đang tiết trời thu mát mẻ, lúa trên khắp cánh đồng bắt đầu ngậm sữa, uốn câu thì trời đất vần vũ, mưa bão đổ về tầm tã. Đê vỡ, nước sông tràn vào, nhấn chìm đồng ruộng. Khắp nơi mất mùa, đói kém. Những người dân không nỡ để công sức bao tháng ngày của mình đổ sông, đổ biển nên họ liền ra các ruộng lúa đã ngã rạp, mò lấy những bông lúa trong biển nước đem rang khô ăn dần chống đói. Và món cốm, đặc sản mùa thu Hà Nội theo đức tính cần cù chịu thương chịu khó của người dân nước mình cũng ra đời như vậy đó.

Mỗi năm trời đất vào thu, về quê đi qua các cánh đồng đang rì rầm biết bao câu chuyện ngày qua, tôi lại ước ao giá mà thời gian trở lại, giá mà bây giờ tôi có thể đón nhận món quà Trung Thu rất đặc biệt từ bàn tay mảnh mai hiền từ của mẹ. Và cũng đến tận bây giờ khi mẹ đi xa tôi mới nhận ra mùi của mẹ, nhất là trong đôi bầu vú tong teo như chỉ còn có da bọc. Hương cốm mẹ tôi!

Tam Kỳ mùa Trung thu 2025

V.V.T