(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Thời bây giờ, hoa ban không còn là loài hoa độc quyền của Tây Bắc nữa. Người ta đã nhân giống và đưa cây ban về trồng ở khắp mọi nơi. Chỉ riêng ở Hà Nội, cứ mỗi độ xuân về, trong hơi ấm của nắng mới tháng ba, trên đường Điện Biên Phủ, Hoàng Diệu, Thanh Niên, Bắc Sơn, công viên Cầu Giấy, hồ Gươm, hồ Thiền Quang, hồ Tân Xã … người ta thấy nàng công chúa của xứ sở Tây Bắc tưng bừng bung nở trên các vòm cây, đua nhau khoe sắc ngập trời, rồi thoang thoảng gửi hương vào trong không gian êm dịu của mùa xuân; khiến cho chị em không khỏi xốn xang, quên cả cái tiết trời còn chưa hết gió lạnh lẫn mưa bụi mà nô nức sửa soạn áo váy, rủ nhau đi sống ảo làm cho phố phường những nơi ấy cũng trở nên vui tươi, náo nhiệt.

Sắc hoa tháng Ba trên các cung đường Điện Biên

Mùa hoa ban ở thủ đô cũng đẹp và rất quyến rũ nhưng đấy chỉ là vẻ đẹp và sự quyến rũ nhất thời của một loài cây “ngụ cư” trên phố, của một thứ cây được trồng để trang điểm cho phố phường nơi đô thành thêm đa dạng những màu hoa. Còn thú thực, nhắc đến hoa ban, người biết thường nghĩ ngay đến miền Tây Bắc, nhất là mùa hoa ban ở Điện Biên. Chẳng thế mà xứ Thái này có hẳn một lễ hội hoa (lễ hội hoa ban) để tôn vinh cái sắc hoa đặc biệt quyến rũ của miền quê mình. Cứ thế, nhớ đến hoa ban, ai đã từng lên Tây Bắc, đặc biệt là đến Điện Biên vào những ngày tháng ba hẳn sẽ khó lòng quên được một mùa hoa trắng trời của núi ngàn trập trùng. Và khi ấy người ta mới thấy rằng, dăm ba cái cây ban trên phố kia chẳng nhằm nhò gì cả, cũng chỉ là cái thứ cây được trồng theo kiểu “Dăm vừng lá hiền lành, không bí hiểm/ Cũng học đòi bắt chước vẻ hoang vu/ Của chốn ngàn năm cao cả, âm u” mà thôi.

Tôi đã không ít lần ngắm nhìn hoa ban trên phố. Quả thực; phố phường, công viên không phải là không gian của hoa ban. Không gian của hoa ban phải là nơi rừng thẳm núi cao, giữa mênh mông của đồi nương, thung khe trên miền Tây Bắc. Mọi người cứ thử hình dung; muôn ngàn cái cây có những chiếc lá có hình giống như hai trái tim ghép lại; lặng lẽ, âm thầm chịu đựng trong suốt những tháng ngày âm u, mù sương của mùa đông, giữa đất trời đại ngàn mênh mang, rồi bất ngờ đến một ngày đẹp trời của mùa xuân nắng ấm, trên khắp các thân cành cây ấy bỗng xuất hiện hàng ngàn … hàng ngàn … búp nụ tựa như những bàn tay thon thả của người sơn nữ chờ dịp xòe ra, khoe cái nhụy hoa phơn phớt, tím hồng. Và, khi ấy, cả núi rừng bao la bỗng bừng lên một sắc trắng miên man của những bông hoa năm cánh, nở ra chi chít. Những chùm hoa đua nhau bung nở, muôn ngàn cánh hoa mong manh rung rinh trong gió tựa những cánh bướm đang chao lượn giữa trời. Cái sắc màu hoa ấy kéo dài miên man, từ triền đồi này sang triền đồi khác, từ cánh rừng nọ đến nẻo rừng kia, từ vách núi, khe suối cho đến khắp các ngả đường trong bản, ngoài phố … giữa đất trời bao la của thung lũng Mường Thanh, … Và, giữa không gian ngút ngàn, mênh mang ấy; đâu đâu, người ta cũng thấy chỉ có một sắc hoa, hoa ban và hoa ban, liên tiếp, nối dài… Màu sắc nàng ban như thế đã làm cho cả núi rừng và phố phường của Tây Bắc - Điện Biên dư sức ồn ào, náo nhiệt, tưng bừng … tựa như đang trong những ngày festival. Hẳn là, những ai từng được chứng kiến một mùa hoa Tây Bắc, ở Điện Biên như thế, chỉ khi được tận mắt trông thấy sắc hương hoa ban mênh mang giữa không gian ngút ngàn trời đất như vậy, người ta mới thấy loài hoa này quả là một thứ đặc sản của núi rừng Tây Bắc. Ta mới hiểu vì sao trên miền núi cao xa xôi này người ta lại coi hoa ban giống như một loại “quốc hoa” của xứ mình, nhất là với đồng bào dân tộc Thái. Hơn những thế, đến xứ Thái, người ta sẽ thấy, khác với nhiều loại hoa khác, hoa ban còn là một loài hoa được in đậm trong tâm thức và mang một sắc màu tâm linh đặc biệt. Không phải bây giờ mới vậy, từ xa xưa truyền lại, hàng năm, người Thái ở nhiều nơi trên khắp các rẻo cao của núi rừng Tây Bắc, mỗi khi tổ chức Xên Mường, Xên Bản, Xên Páng hay lễ hội cầu mùa … bao giờ đồng bào cũng gắn liền với mùa hoa ban, khi hoa nở trắng trên khắp mọi nẻo núi rừng.

Chẳng thế, lên xứ Thái - Tây Bắc, vào mùa hoa ban ta sẽ thấy đất trời nơi đây vô cùng lãng mạn. Trập trùng trên khắp núi đồi, đèo nương là cả một màu hoa trắng muốt, tinh khôi, thanh khiết. Màu trắng ấy như gọi nắng về xua tan bao lớp sương mù u ám, làm người ta có cảm giác như đang bồng bềnh giữa một miền cổ tích đầy mơ mộng. Cứ vậy, mê mải ngắm rừng ban khoe sắc như thế, ta sẽ không khỏi ngạc nhiên khi nghe thấy người ta nói: hoa ban là nhan sắc của thiên nhiên Tây Bắc, là sự trinh bạch của độ xuân thì miền Tây Bắc. Và, quả cũng không ngoa khi thấy người bảo rằng: “ban là tấm danh thiếp của nền văn hóa Thái”. Thì đấy, hoa ban không chỉ tồn tại trong các nghi lễ tâm linh, người Thái còn có cả một huyền thoại về nàng Ban để ca ngợi cái vẻ đẹp trong trắng, thủy chung của người con gái xứ mình. Trên miền Tây Bắc, trong khắp cộng đồng người Thái, tôi đã từng thấy người ta tin rằng, cây ban là hiện thân của nàng Ban với đầy đủ, nguyên vẹn của những sự trong trắng và tấm lòng thủy chung với chàng Khum. Năm cánh hoa trắng muốt xinh xinh, xếp hình rẻ quạt, quây tròn; bọc những nhị hoa thanh mảnh, nho nhỏ; ủ làn hương thơm dịu nhẹ mà gợi cho người ta nhớ đến một nàng Ban xinh đẹp trong huyền thoại. Những sọc màu hồng nhạt, tím hoặc phớt tím giữa những cánh hoa trăng trắng kia người ta bảo đấy là sắc màu trái tim của nàng Ban. Nó tượng trưng cho tấm lòng với tình yêu thủy chung son sắt của người con gái Thái. Sắc hương hoa ban như thế ấy bảo sao không khỏi làm thổn thức những trái tim đang yêu; bảo sao không khỏi níu bước, làm vấn vương người lữ khách đường xa? Trong tiếng Thái, ban có nghĩa là dịu nhẹ, ngọt ngào. Nó không chỉ là một loài hoa đẹp, gắn với huyền thoại về một tình yêu thủy chung, trong sáng của thiếu nữ Thái mà còn tượng trưng cho tấm lòng hiếu thảo, biết ơn của con cháu với các đấng thần linh và tổ tiên. Bởi thế, hoa ban là lễ vật không thể thiếu trong các lễ hội truyền thống vào mỗi dịp đầu năm.

Ta biết về hoa ban như thế mới hiểu tại sao người Thái không yêu hoa ban cho được. Cứ vậy, vào mỗi mùa hoa, đồng bào thường hay tìm ngắt những cành hoa tươi đẹp và mang về nhà cắm để làm đẹp và cầu may. Đặc biệt, nam thanh nữ tú xứ Thái, nhất là những kẻ đang yêu, thường hay đưa nhau vào rừng để dạo chơi dưới những vòm ban trắng. Khi ấy, các chàng trai thường hay ngắt cành hoa để cài lên mái tóc người yêu như nhắc nhau nhớ lại chuyện tình của nàng Ban và chàng Khum trong một niềm hy vọng, cũng có được một tình yêu thủy chung son sắt suốt đời.

Ngắm xem hoa ban, không ít người thoạt nhìn mà nhẹ dạ tưởng rằng ban ở đâu chẳng thế. Hoa ban trắng trồng nơi nao cũng đều trắng như nhau cả. Nhưng thực ra không phải vậy. Người ở Điện Biên nhìn hoa ban nơi khác họ sẽ nhận ra ngay. Cùng là cây ban với màu hoa tưởng như muôn năm vẫn thế nhưng anh bạn tôi ở trên thành phố Điện Biên Phủ thoáng nhìn màu hoa đã biết ngay ban này ở Sơn La hay ở Điện Biên. Có lần tôi thấy anh viết lên facebook rằng, ở Sơn La người ta chăm sóc cây ban kỹ lắm, tỉa cành, chăm bón, tuốt lá, tạo thế làm du lịch … nên hoa ban rất đẹp. Tuy vậy so với hoa ban ở Điện Biên thì vẫn không bằng. Cây ban ở Điện Biên, có lẽ do khí hậu và thổ nhưỡng hợp mệnh nên dù có ít chăm, có khi phó mặc cho tự nhiên thì hoa cũng vẫn rất đẹp. Đọc cái status ấy tôi mới thấy sự ngây thơ của mình và sự tinh quái, sâu sắc kia của anh bạn. Nhưng có lẽ chẳng phải riêng tôi nghĩ thế, có khi cả những người ở Điện Biên. Không phải ai ở trên Điện Biên Phủ cũng nhận ra được cái nét đẹp riêng có của hoa ban ở nơi xứ sở của mình. Nhận ra được những nét hương sắc của hoa ban Điện Biên phải là người rất tinh tế; phải là người hay ngắm hoa và nhất là phải yêu cây ban quê mình lắm lắm thì mới có khả năng phân biệt và nhận ra được cái nét đẹp mà trời phú riêng cho cây ban của đất quê mình đến như vậy!

P.A