TIN TỨC

Chinh Văn, lời chim bão tố

Người đăng : nguyenhung
Ngày đăng: 2022-10-07 08:46:43
mail facebook google pos stwis
951 lượt xem

HUỲNH VĂN HOA

Chinh Văn tên thật Phan Tân Minh, sinh năm 1945, tại làng Bảo An, xã Điện Quang, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Các bút danh khác Phan Oanh Giang, Trần Thị Lý, …

Đã theo học Đại học Văn khoa - Sài Gòn, Trường Báo chí Trung ương Cục Miền Nam, Trường viết văn Nguyễn Du - Hà Nội.

Tham gia phong trào TNSVHS, Phong trào tự trị đại học, Thành viên Liên minh các Lực lượng Dân tộc - Dân chủ - Hòa bình từ năm 1968.

Có thơ, truyện đăng trên các báo, tạp chí: Ngày Mới, Giữ thơm quê mẹ, Tranh Đấu, Hồn Trẻ, …

Tác phẩm: - Lời chim bão tố, Thơ, 1967/ - Trên đường vinh quang, Kịch thơ, 1967

Chinh Văn là em ruột nhà văn Chinh Ba (Phan Tân Nhựt, sinh này 10-12-1934, mất ngày 12-07-2022), cùng tộc với Phan Khôi. Chinh Ba, tác giả nhiều truyện ngắn hay viết và in trong những năm 50, 60 của thế kỷ XX tại Sài Gòn, nổi tiếng với truyện ngắn Bài thơ trên xương cụt, viết trong nhà tù Chí Hòa, đăng trên Giữ thơm quê mẹ, số 4, tháng 10-1965, sau in trong tập Ảo tượng cùng với những tác giả như Sơn Nam, Thiều Chi, Nhất Hạnh, Võ Phiến, Tuệ Uyển, Hồ Hữu Tường, do Lá Bối xuất bản, in lần đầu 1966, lần thứ hai 1971.

Những bài thơ đầu tiên của Chinh Văn in rải rác trên các báo, tạp chí là những dòng thơ trong sáng, nặng tình quê và tình người. Thơ Chinh Văn thường dài, cấu trúc theo thể tự do, độ dài ngắn mỗi dòng thơ thường không đồng đều.

Vậy mà, trên Trăm năm thơ Đất Quảng, NXB Hội Nhà văn, 2005, có tuyển bài Mai sau viết tại Phan Rang, năm 1962, chỉ 8 câu lục bát. Tám dòng lục bát là lời những cầu xin, lời cầu xin chân thành, tha thiết, dẫu có lìa đời:

Mai sau dẫu có lìa đời

Xin làm ghế đá đợi người bên sông

Để trời rộng bớt mênh mông

Để em bớt chút long đong đường dài

Để con trẻ có chỗ chơi

Để người già có chốn ngồi nghỉ chân

Để đôi lứa bớt phân vân

Có nơi ngồi lại ân cần bên nhau.

Tâm tình của tác giả qua năm lần sử dụng từ "để" và ba lần dùng từ "bớt". Qua đó, ghế đá trở thành một bến đỗ bình yên, trở thành một nơi chốn vui vầy, đoàn tụ, thành nơi đi và về của những con người cần sự sẻ chia, sự thông cảm. Ý tưởng nhân văn đó thấm vào từng câu thơ, từng hình ảnh, tạo nên giá trị thẩm mỹ của bài thơ. Vì thế, cái  vòng sóng yêu thương cứ lan tỏa, lan tỏa mãi, tạo sự đồng cảm nơi người đọc.

Cái bao la của đất trời bớt mênh mông. Cái đường dài xa thẳm bớt long đong. Nơi con trẻ có chỗ vui chơi, đùa giỡn. Nơi người già, có chốn dừng chân. Nơi đôi lứa yêu nhau, có nơi ngồi lại ân cần bên nhau. Mọi lứa tuổi, mọi đối tượng, xét về quyền sống, đều được thụ hưởng và có quyền thụ hưởng. Đích đến của bài thơ là ở chỗ đó. 

Trên tạp chí Giữ thơm quê mẹ, số 7&8, Xuân Bính Ngọ, 1-1-1966, Lời chim bão tố xuất hiện. Câu đầu tiên của bài thơ: Hãy ở lại với chúng tôi. Từ đây, điệp khúc này được lặp lại nhiều lần.

Bài thơ có 389 từ với 89 dòng, kể cả dòng chỉ một từ, có đến 18 lần sử dụng từ "hãy", đặt ở đầu mỗi dòng thơ. Bài thơ viết theo thể tự do, không gò bó trong niêm luật. Bài thơ khiến cho ta dễ hình dung như một bầy chim bay trong con lốc của bão tố. Sự cuồng phong về ngôn ngữ, hình ảnh đã xô giạt cảm xúc, suy tư của người đọc, nhất là qua lớp từ đậm sắc thái biểu cảm của từ cầu khiến: HÃY. Mười tám lần kêu lên: HÃY. Có lẽ, đây là bài thơ có số lượng phó từ cầu khiến chiếm số lượng và tỷ lệ cao trong thơ ca yêu nước tại miền Nam trước 1975: 

Hãy ở lại với chúng tôi (4 lần)

hãy cất cao lời thơ hùng vĩ

hãy cất cao lời ru sầu xứ

hãy thêm cao

hãy thêm nặng

hãy gào thét nung tinh thần bất khuất

hãy bước tới           

hãy thêm

thêm nhiều nữa

hãy cuồng nhiệt cho sóng triều trùng điệp

hãy hăng say như vận tốc mặt trời

hãy vào lò và gió

hãy ngàn khơi

hãy bão tố dậy cuồng phong

hãy ngàn trượng

Từ "hãy", qua ngữ cảnh của bài thơ, tạo nên một sắc thái nghĩa đa dạng, phong phú. Theo Từ điển Tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, do Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học, 2005, trang 426, "hãy", có nghĩa: 

1. Thường kết hợp với từ còn; dùng phụ trước tính từ, đồng từ, biểu thị sự tiếp diễn của trạng thái, chưa có sự biến đổi, chưa chuyển sang trạng thái khác.

2. Biểu thị tính chất tạm thời của một việc làm trong khi chưa có gì khác, chưa có gì thay đổi.

3. Biểu thị ý yêu cầu có tính chất mệnh lệnh hoặc thuyết phục, động viên nên làm việc gì đó, nên có thái độ nào đó.

Trong ba nghĩa trên, dễ thấy là, nhà thơ nghiêng về phía nghĩa thứ ba.

Từ "hãy" là phó từ , đi kèm với động từ, tính từ để bổ sung ý nghĩa cho tính từ, động từ. Từ "hãy" cộng với lớp từ kêu gọi "cất cao lời thơ hùng vĩ, cất cao lời ru sầu xứ, cuồng nhiệt cho sóng triều trùng điệp, hăng say như vận tốc mặt trời, hãy ngàn khơi, bão tố cuồng phong", ...

Các nguồn năng lượng mạnh mẽ, rùng rùng đứng dậy: sóng, gió, mặt trời, ngàn khơi, cuồng phong, ngàn trượng dồn dập, đi tới, khiến cho bài thơ có điệu gấp, sáng bừng lên những hình ảnh về thiên thần, cánh hồng bay bổng, tiếng sáo ngà, những thiên nga vàng son đôi cánh, hỡi những thi sĩ, ngợi ca hài bảy dặm, xiềng xích trăm năm đừng ngân nữa sợi tơ trùng, đừng nhấn nữa phím tơ căng, nếu chỉ biết khóc than, niềm riêng tư bé bỏng ...

Chinh Văn sử dụng phương thức tu từ so sánh, so sánh dân tộc Việt với hai mươi bảy triệu mặt trời / đang đổ lửa / hôm nay / làm nên lịch sử / hỡi những bước chân đi / chuyển núi rung đồi / xanh ngắt vượt từng không / làm ngơ ngẩn loài chim chiền chiện / rẽ sóng mà đi / hỡi kình ngư / xé gió mà tung / hỡi cánh chim bão tố ...

Lời kêu gọi mạnh mẽ, hãy gào thét nung tinh thần bất khuất / hãy bước tới / chớ bao giờ ngờ vực / gió lên rồi / xé ngang trời / sạch không rác rếnh tanh hôi ...

Điều đặc sắc của Lời chim bão tố là vừa mãnh liệt vừa trữ tình, vừa cất cao lời thơ hùng vĩ lại vừa những thiên thần đẹp đẽ / những đàn con yêu mến quê hương / những chàng tóc xanh / thi sĩ của mặt trời ... Tính lưỡng phân này làm cho bài thơ hay, đẹp như cánh hồng bay bổng, như tiếng sáo ngà da diết thổi thâu đêm.

Trên Giữ thơm quê mẹ, số 9, tháng 3-1966, một bài thơ có niêm luật chặt chẽ, dài đến 82 câu, có tên Tiếng đêm. Nhân vật trữ tình xưng "tôi" trong bài thơ là sự hóa thân của tác giả: Tôi mở mắt / Tôi lắng im / Tôi đứng lại soi mình trong quạnh quẽ / trong cô tịch, tôi nghe tôi đằng hẵng / tôi núi đá đã vạn đời câm nín / tôi chẳng dám ngẩng đầu trông lên nữa / tôi chằng dám chờ mong dù đốm lửa / sợ cô đơn, tôi sợ cả câu chào / úp mặt xuống, tôi bước đi thờ thẩn / tôi thổ mộ khuya về trên phố vắng / kiếp đi hoang, tôi là gió không nhà / tôi núi đá đã vạn đời câm nín / nghe hải triều ngờ ngợ giấc bao la / tôi đâu biết, tôi chẳng hề hay biết / mở mắt nhìn tôi chợt thấy tôi đây / tôi đâu biết, tôi chằng hề chém giết / mũi súng nào chợt bay khói trên tay / tôi đứng đó, giữa tháng năm hờ hững / không biết nữa, vì đâu tôi ủy mị, ...

Thời khắc "đêm" của hồng thủy, phong ba, rắn rít, tha ma. tiếng gì tru tréo, của thú hay ma với "chẳng dám" , "không" và "tại", kéo dài suốt bài thơ, gây nên cảm giác quạnh quẽ, đờ đẫn, rũ rượi, phai tàn, cuồng điên. Chỉ hai câu thơ cuối cùng, khiến cho bài thơ sáng lại, nồng nàn:

đêm nay trời rộng sông dài

có con thuyển nhỏ chở hai đứa mình

Bài thơ như một phản ứng tâm lý của một người trẻ khi nhìn hiện thực có những gam màu tối. Người đọc có cảm giác như tác giả giằng xé nội tâm, sợ mình, sợ chung quanh mình, cứ loay hoay mãi, không tìm thấy lối ra, may sao có con thuyền nhỏ, vươn ra trời rộng sông dài.

Trong thơ Chinh Văn, Hợp tấu khúc mùa xanh, bài được tuyển chọn, in trong Tiếng hát những người đi tới, Tuyển tập thơ văn, Báo Thanh Niên, Báo Tuổi Trẻ, NXB Trẻ, 1993, dài đến 153 câu, 820 từ. Bài thơ này, đã đăng trên KẾT HỢP - Hội LHTNSVHS, Phong trào tự trị Đại học và trong Lời chim bão tố, 1967. Chủ đề bài thơ, lấy âm nhạc làm nền, trải ra một không gian rộng lớn, một thời gian dài thế kỷ, thế kỷ nhân loại đấu tranh cho khỏi những kiếp đời nô lệ, gọi mặt trời lên, thắp sáng niềm tin cho các dân tộc, vì hòa bình, cơm áo, tự do.  

Bài thơ có không gian rộng lớn, trên bốn đại dương, đây Bắc băng dương, đây Sahara, đây Nam Bắc Phi, đây Ấn Độ dương, đây đất Hy La, đây Châu Á, Trung Hoa, đây miền Á Phi, đây Châu Âu, Paris, ...

Mỗi đại lục, một tiếng đàn độc đáo. Mỗi đại dương, một giọng sáo du dương. 

Mở đầu bài thơ: Chỉ một lần / Trong giờ thiêng duy nhất / Mozart đã viết lên giòng thời gian / Những âm thanh đẹp nhất loài người ... Âm nhạc đã tấu lên rồi. Cứ thế, người nhạc trưởng tài hoa / Đã không ngừng vẽ lên không trung / Từng vòng đũa thép / Dẫn anh em ta đi quanh / Mọi vùng cuộc sống phì nhiêu, kể cả: Cát bỏng trùng trùng / cánh đồng nô lệ / người nhốt đầy bóng tối / từ đó:      

Việt Nam đứng lên rồi

Á Châu đứng lên rồi

Âu, Úc, Mỹ, Phi hãy góp triệu bàn chân

Việt Nam sắp vinh quang rồi

đó đây cũng náo nức vinh  quang

bài ca mới vỗ tay to mà hát

mặt trời lên trên những lời ca

mặt trời lên sáng chói màu da

làm sao chết dưới ánh ngày đẹp thế

Âu, Á, Mỹ, Phi dựng chung thế hệ

dựng lại tình người

xây lại ấm no

chúng tôi lắng im trăm năm rồi

nên cất được tiếng hát to

bốn bề năm châu hãy lên lời hòa điệu

Năm 1945, Việt Nam đốt lên ngọn đuốc soi đường, thì Maroc, Algérie, Tunisie, hãy còn đang say ngủ / mộng mị chiêm bao chếch choáng nhọc nhằn /  loài ác quỷ xông mê hồn dày đặc / chúng tôi kêu lên / kêu lên thất thanh / bóng tối cứ làm ngơ. Rồi 1965, hai mươi năm sau, mặt trời đã lên cao:

ôi biết bao nhiêu là bàn tay sạm nắng

biết bao nhiêu là hùng vĩ dưới trời xanh

bốn bề năm châu đã bão tố tung hoành

có muốn ngủ cũng không còn ngủ được

Cánh chim bão tố bay ra, sấm chớp tứ bề và trời đất bao la: cho ý nhạc tuyệt vời / cho lời ca tưng bừng âm sắc / cho trời xanh long lanh xanh trong mắt / cho bóng tối rùng mình / cho lang sói hãi kinh / cho uất hận bất bình biến thành sức mạnh / cho tình người ấm lạnh dắt dìu nhau

Bài thơ kết thúc bằng niềm tin:

sang mùa rồi

lúa đồng reo phơi phới

trời vào xuân

loài người mang áo mới

hạnh phúc về rồi, đó - ngày mai

hỡi các em tôi

bầy chim nhỏ tương lai

chân thoăn thoắt trên đường xanh cỏ mướt

em hãy biết rằng

mặt đất dưới chân em

mặt đất từng cho hoa thơm cỏ biếc

giòng suối xanh

vẫn âm thầm chảy miết

vào sông xanh

hòa biển xanh

làm xanh vút tận trời xanh.

Âm nhạc và màu sắc (đường xanh, giòng suối xanh, sông xanh, biển xanh, xanh vút tận trời xanh) hòa điệu làm nên cung bậc tình yêu, niềm tin cho bài thơ.

Thơ Chinh Văn nói chung, Hợp tấu khúc mùa xanh nói riêng, đã góp phần vào thành tựu đáng trân trọng của văn nghệ học sinh sinh viên các đô thị miền Nam trước 1975.

*

Thơ Chinh Văn, điều dễ thấy, đó là tiếng gọi đàn của loài chim trong cơn bão tố, là tiếng hát của lòng nhân ái, đấu tranh cho hạnh phúc con người, chống mọi sự áp bức, bóc lột, thể hiện khát vọng, tình yêu về hòa bình, thống nhất đất nước, một tiếng vọng thẳm sâu, đượm tinh thần nhân đạo.

Những dòng thơ Chinh Văn phản ánh chân dung, nhân cách của người nghệ sĩ Chinh Văn.

Tháng 9-2022.

Bài viết liên quan

Xem thêm
Hữu Thỉnh và chiến sĩ xe tăng
Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước gian nan khốc liệt của dân tộc Việt Nam trong gần một phần tư thế kỷ như một bản trường ca âm vang giai điệu trầm lắng bi hùng, đã phản ánh phẩm chất cao đẹp sáng ngời của mọi tầng lớp nhân dân ở cả ba miền. Những người tham gia vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc, cầm súng trực diện đấu tranh với quân thù có những chiến sĩ làm văn nghệ thuộc đủ binh chủng như: Nguyễn Thi (1928-1968), Lê Anh Xuân (1940-1968), … và Hữu Thỉnh. Trong đó, xuất thân từ một chiến sĩ xe tăng, Hữu Thỉnh được coi là một gương mặt thơ xuất sắc nổi trội trong nền văn học có lửa của giai đoạn 1954-1975.
Xem thêm
Lê Quang Sinh và nghệ thuật phê bình thơ
Bài viết của PGS.TS Hồ Thế Hà
Xem thêm
Anh nằm đây – trẻ mãi tuổi hai mươi
Bài viết về thơ Trần Ngọc Phượng
Xem thêm
Lê Tiến Vượng và hai tập lục bát liền hơi
Bài viết của nhà thơ Vũ Quần Phương về hai tập lục bát của Lê Tiến Vượng xuất bản cuối năm 2016 (Lục bát khóc cười) và cuối năm 2018 (Lục bát phố).
Xem thêm
“Gặp” lại nhà văn Lưu Thành Tựu với “Hoa xương rồng trên cửa sổ tầng 5”
Nhà văn Lưu Thành Tựu hiện là phó ban điều hành phân hội văn học, hội văn học nghệ thuật Bình Dương. Truyện ngắn Hoa xương rồng trên cửa sổ tầng 5 của anh là tác phẩm đạt giải tại Cuộc thi truyện ngắn Đông Nam bộ năm 2022, đã đăng trên vanvn.vn và Tạp chí Văn Nghệ thành phố Hồ Chí Minh như một sự ra mắt sau khi tác giả được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam.
Xem thêm
Chất Folklore trong Lục bát khóc cười và Lục bát phố
Cầm hai tập thơ thuần thể loại lục bát quen thuộc, nghĩ đọc cũng hơi ngại bởi cứ đều đều một điệu, dễ chán. Nhưng đọc một vài bài mở đầu trong tập “Lục bát khóc cười” và “Lục bát phố” của Lê Tiến Vượng thì cảm giác ấy dần mất đi và thay vào đó là cảm giác hào hứng và thú vị.
Xem thêm
Trăn trở sự tồn tại người - Gía trị nhân bản trong thơ Văn Cao
Đọc thơ Văn Cao, ở nhiều thi phẩm như: Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc, Những người trên cửa biển, Khuôn mặt em, Một đêm đàn lạnh trên sông Huế, Lá, Trôi, Thời gian, Cánh cửa, Thu cô liêu, Năm buổi sáng không có trong sự thật, Ba biến khúc tuổi 65, Linh cầm tiến… bạn đọc cũng có thể thấy sự đa dạng cung bậc cảm xúc, có xôn xao, có sâu lắng bâng khuâng… nhưng dường như chủ đạo vẫn là những thì thầm tự vấn, suy tư trăn trở, đau buồn và thậm chí nhiều khi hoang mang, kinh hãi, lo âu. Phải chăng, tất cả những thể nghiệm cảm xúc nội tâm ấy bắt nguồn sâu xa từ những “chấn thương” tinh thần của tác giả bởi tác động của hoàn cảnh sống? Và dưới tầng sâu lớp ngôn từ của mỗi thi phẩm ẩn giấu bao mỹ cảm mà chúng ta cần suy ngẫm“giải mã”?
Xem thêm
Nguyễn Trọng Tạo mà đời vẫn say, mà hồn vẫn gió
Hôm nay 12/6, Nhà lưu niệm nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo (1947-2019) được khánh thành tại đội 6, xã Diễn Hoa, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An.
Xem thêm
Số phận các nhân vật nữ trong tập truyện ngắn “Đảo” của Nguyễn Ngọc Tư
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư Sinh năm 1976 tại xã Tân Duyệt, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau, là nhà văn, Hội viên Hội nhà văn Việt Nam. Năm 2018, cô được trao Giải thưởng Văn học Liberaturpreis 2018 do Litprom (Hiệp hội quảng bá văn học châu Á, châu Phi, Mỹ Latin ở Đức) bình chọn, dựa trên việc xem xét các bản dịch tiếng Đức tác phẩm nổi bật của các tác giả nữ đương đại tiêu biểu trong khu vực. Giải thưởng được trao hàng năm nhằm vinh danh các tác giả nữ đến từ châu Á, Phi, Mỹ Latin, Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) và vùng Caribe.
Xem thêm
Lê Khánh Mai và hành trình nhà thơ nữ bứt phá
Nhà thơ, nhà văn Lê Khánh Mai đến nay (năm 2024) đã ấn hành 12 đầu sách, trong đó có 7 tập thơ, 1 tiểu thuyết, 1 tập truyện ngắn, 1 chuyên luận văn học, 1 tập tiểu luận phê bình văn học, 1 tập tản văn và tuỳ bút. Sức sáng tạo ở một tác giả nữ như vậy là liên tục và rất mạnh mẽ. Thơ là thể loại chính của ngòi bút Lê Khánh Mai nhưng văn xuôi và lý luận, phê bình cũng đạt nhiều thành tựu. Tất cả làm nên tên tuổi của một nhà thơ, nhà văn tiêu biểu của tỉnh Khánh Hoà và của văn học Việt Nam hiện đại.
Xem thêm
Trần Đàm đi tìm một bản ngã
Đã ngoài tám mươi mà mỗi lần theo ông, cánh hậu sinh chúng tôi cách ông cả giáp vẫn thấy hụt hơi. Đúng là không nói ngoa cả khi leo dốc, đường trường lẫn khi viết lách, chơi bời.
Xem thêm
Đọc Người xa lạ của Albert Camus bằng chiếc gương soi của chủ nghĩa hiện sinh
Giàu Dương Nếu triết học cổ điển đề cao bản chất và dấn thân vào việc tìm kiếm những định nghĩa về bản chất, thì trào lưu hiện sinh tập trung vào sự tồn tại của bản thể, lấy đó làm điểm khởi nguyên cho mọi sự phóng chiếu vào thực tại khách quan. Người xa lạ (L’Étranger) của Albert Camus ra đời như một dấu ấn sâu sắc của triết thuyết hiện sinh ở giai đoạn nửa sau thế kỷ XX. Là một triết gia, nhà văn tài hoa, Camus đã mở ra những cánh cửa để người đọc bước vào thế giới của “kẻ xa lạ” Meursault – một người đàn ông tự mình chọn lấy thế đứng bên lề của xã hội. Hành trình của Meursault không đi tìm một kết luận duy nhất của sự tồn tại mà chỉ trình bày sự tồn tại như nó vốn là.
Xem thêm
Một thế giới rất ‘đời’ trong sáng tác của Tản Đà
Nhà thơ, nhà báo Tản Đà (SN 1889), quê làng Khê Ngoại, xã Sơn Đà, huyện Bất Bạt, tỉnh Sơn Tây.
Xem thêm
Cây có cội, nước có nguồn
Nguồn: Báo Văn nghệ số 19/2024
Xem thêm
Khát vọng Dế Mèn
Sự ra đời của Giải thưởng Dế Mèn cùng với phát ngôn của đại diện Hội Nhà văn Việt Nam đã chạm đến khát vọng lâu nay vẫn nằm đâu đấy trong những người yêu và hiểu rõ hiện trạng văn học thiếu nhi nước nhà…
Xem thêm
Tác giả trẻ chinh phục cuộc thi Thơ Hay!
Bài viết của nhà thơ Lê Thiếu Nhơn
Xem thêm