"Mật ngữ trắng đen" – ngay từ nhan đề đã gợi một hành trình đi tìm những ranh giới mong manh giữa đục và trong, giữa thực và ảo của đời sống. Đọc tập thơ mới của Nguyên Bình, nhà thơ Nguyễn Ngọc Hạnh nhận ra ở đó nỗ lực cách tân thi pháp, những suy tưởng mang màu sắc thiền – triết và cả những băn khoăn chưa dễ hóa giải của một người làm thơ trước cuộc đời nhiều “trắng đen”. Bài viết sau đây là một góc nhìn đọc – bình vừa đồng cảm vừa phản biện, từ đó gợi mở thêm cách tiếp cận tập thơ này với người yêu thơ. Văn chương TP. HCM trân trọng giới thiệu cùng quý độc giả.

NGUYỄN NGỌC HẠNH

Mật ngữ trắng đen* in trên giấy ngà vàng vẫn đẹp, chất chứa nhiều tâm trạng, nỗi niềm của tác giả. Đó là cảm nhận đầu tiên khi tôi cầm tập thơ này của nhà thơ Nguyên Bình trên tay. Có điều gì ẩn khuất giữa cuộc đời này mà ông lại tạo ra mật ngữ riêng trong thơ mình. Vậy thì biết làm sao và cho đến bao giờ mới tìm ra sự đồng điệu với người yêu thơ đây? So với những tập thơ trước, thì Mật ngữ trắng đen này dường như Nguyên Bình muốn thay đổi mình, đi tìm một thi pháp mới, muốn diễn đạt, làm mới thơ mình theo xu hướng cách tân, hiện đại?

Những thi ảnh chất chứa đầy tâm trạng, gửi gắm những dằn vặt, ẩn ức trong tâm hồn mình, nhà thơ gợi mở cho người đọc để họ chạm đến nhiều cung bậc, tính đa nghĩa về những điều mà tác giả muốn ký thác, sẻ chia. Chẳng hạn, “tâm hồn thêu thùa giấc mơ/ tĩnh toạ trên chiếc lá sen / chiếc lá sen xanh/ cọng lá sen đứng thẳng/ bóng sen trắng in bảy bước đi” (Tắm mát). Cảm giác đầu tiên bất chợt gợi mở đó là một không gian thiền với những cảm xúc mỹ học được ngấm sâu trong tâm hồn tác giả từ bao trang sách cổ xưa mà gần cả một đời Nguyên Bình đã nuôi giữ, chín lịm. Những bài thơ mang hơi thở của một người đã từng tri âm với dòng tư tưởng siêu hình, những câu hỏi về kiếp người, về những nỗi đau ẩn chứa biết bao đen trắng giữa cuộc đời này còn nhiều mê muội này:

Người đàn ông lững thững ra vườn cắt tỉa đám lá úa
tiêng tiếc một chút gì đã từng xanh
chắt chiu mỗi phút giây quang hợp
cây đã tặng ông những bông hoa…
                          (Có lẽ là mùa thu)

Nhà thơ cứ là người đàn ông ấy lững thững mà đi ra vườn cắt tỉa đám lá úa… Vừa cắt lại vừa nuối tiếc, chắt chiu như chính mình từng đêm đang ngồi trước bàn viết để “cắt tỉa” từng chữ, từng câu thơ tinh khiết để mang tặng cuộc đời này. Cứ “nạo vét” trầm tích biển cả… để “thêu thùa giấc mơ” “so lại dấu chân” với người mình yêu say đắm giữa đời này. Với xu hướng đó, Nguyên Bình có nhiều câu, nhiều bài hay cô đọng lấp lánh, nhưng cũng không ít những trang thơ trong Mật ngữ trắng đen này kể lể dài dòng, sa đà miêu tả tâm trạng mông lung, cứ thả hồn bay trăm ngã, nhiều bài thơ thiếu cấu tứ, nhàn nhạt không làm cho cảm xúc người đọc rung lên, chạm tới dòng tư tưởng chủ đạo mà tác giả muốn gửi gắm sẻ chia.

Ngay trong bài “Tri âm” in đầu tập thơ này có gì đó mơ hồ: Sáng nay tôi pha trà/ mùi hương loang ra khoảng sân hẹp/ làn khói mỏng vờn quanh nhành lan đu đưa/ tôi có cảm giác chiếc lá xanh hít hà/ dòng nhựa len lén luân lưu/ cánh hoa bung lụa trong nắng sớm. Rồi “tôi ôm hôn nhành lan/ soi chiếu tâm hồn mình… Rồi “hạt giống thơ bạn gieo/ sẽ nẩy mầm trong trái tôi/ bạn sẽ có một tri âm/ người đó là tôi/ dù tôi không là cái gì cả”. Tiếc là hơi nhiều lời, ngồi uống trà vậy thì được rồi, nhưng tìm “tri âm’ cho thơ thì lại quá khó.

Trong tập thơ này tôi lại thích những bài thơ lục bát của ông. Thơ ấy nó mang tâm hồn, cốt cách của Nguyên Bình hơn so với một số bài thơ tự do còn lại. Tôi chưa gặp nhà thơ lần nào, nhưng lâu nay đọc Nguyên Bình, tôi mường tượng ra hồn vía của nhà thơ, đó là một người yêu thơ say đắm, vừa chân quê, vừa cổ điển như một ông giáo làng sống ở một miền quê hiền lành, dung dị. Tôi thích ông“lượm lên cục đá bên đường/ nghe gì nhẹ hẫng một trường chân không”. Cũng là thiền, là triết học đó mà. Tôi còn nhớ ai đó đã nói lâu rồi, thơ trước hết phải giàu cảm xúc: “Rất thương tôi ẩn dụ mình/ Lạy cây thần thoại đầu đình trổ hoa”. Hoặc ông cứ sắc - không trong cõi vô thường của nhà Phật bằng chính câu thơ vang lên từ tiếng sáo quê mùa: “Và tôi lạy đứa mục đồng/ học bài thổi sáo có - không mà về”. Những câu thơ lục bát giản dị mà xúc động, hồn hậu, sâu lắng. Chỉ cần chuyện “đục trong” đời thường mà tính khái quát giàu ý tưởng hơn những bí ẩn “trắng đen”, ẩn ức mông lung: “Nếu thơ là một dòng sông/ thì tôi xin được đục trong với người”. Yêu thơ đến thế mới đúng là Nguyên Bình, một người thơ đắm đuối với văn chương.

Nguyên Bình cứ so lại mà xem, so với chính dấu chân người yêu cũ để thấy vòng đời này thay đổi: “Tìm em so lại dấu chân/ so năm tháng đã xoay vần gió mưa”. Có như vậy mới thấu hiểu cái ngày xưa và cái của bây giờ: “Bây giờ thắp nến em chiều/ có cây thánh giá nghiêng gầy chỏng chơ”. Trong thơ cũng thế, cứ so đi rồi sẽ biết mình còn lưu lại “dấu chân” nào trong muôn vạn nẻo đường. Tâm trạng này đôi lúc cũng tràn đầy ám ảnh, nuối tiếc, khi gặp lại “dấu chân” mình khi về ngang lối cũ: “Nhẫn tâm cắt sợi tơ vàng/ đã ngàn năm buộc trái ngang đoạ đày/ Ơ hờ mây trắng chiều nay/ về qua lối cũ còn đầy dấu chân” (Thì thôi). Có phải vì thế mà trong vài bài thơ lục bát, Nguyên Bình lại phân vân, vân vê giữa trắng đen và hư thực: “Trèo mây tìm cội chân như/ Vân vê tôi xếp ảo hư thành mình”.

Cái đáng sợ là con người cứ theo đuổi chạy theo hư ảo, lại đánh mất mình:“Tôi lơ lửng giữa muôn người/ Tôi tìm tôi có ra tôi đã tìm” (Thổi sáo có - không). Nhiều lúc tôi cũng lừng khừng như ông, cứ phân vân giữa “đục trong” đời này: “Nếu thơ là một dòng sông/ Thì tôi xin được đục trong với người”. Vậy là đành chịu thôi, đâu như “Thằng Bờm”, cái gì cũng muốn mà quên rằng mình chỉ có mỗi cái quạt mo ấy, nhà thơ cũng chỉ có một, đó là phẩm hạnh, là phong cách riêng của một người yêu thơ đến cháy lòng, yêu bằng chính trái tim và khối óc, bằng tài năng của trời cho, không ai bày vẽ tô hồng hay chuốc phấn, chẳng thể nào đánh đổi được cái cốt lõi tận đáy sâu tâm hồn mình.

Tác giả bài viết - Nhà thơ Nguyễn Ngọc Hạnh

Thơ lục bát của Nguyên Bình không nhiều, cũng không hẳn là mảng thơ ông tâm đắc, nhưng có những câu thơ bất chợt loé sáng, lấp lánh. Tôi đọc những bài lục bát ấy dễ bắt gặp người đàn ông khổ hạnh, hiền hoà chân chất, dào dạt cảm xúc mà tôi vốn đã từng yêu mến. Còn nhớ trong một bài thơ nào đó, ở ngoài tập thơ này của Nguyên Bình. Bài lục bát ấy cũng không mới lắm, vẫn trên dòng thơ motip cũ, vậy mà trời cho Nguyên Bình vài chữ lại câu thơ loé sáng: “Thưa em em hãy tuyết trinh/ Trắng trong như thuở mẹ sinh ra đời”. “Thưa em” hay “dạ thưa” là chuyện thường ngày chúng ta thường gặp, nhưng “em hãy tuyết trinh/ trắng trong như thuở mẹ sinh ra đời” thì câu thơ trở nên thú vị. Vậy đó, nhà thơ mong người yêu của mình mãi mãi là hình bóng thuỷ chung gắn bó đời đời. Thế mà,“hình như ai mới dạ thưa/ mà sao tri kỷ lại vừa buông tay (Thương liều lĩnh nhau). Có thể trong phút giây bồng bột, đua đùa, chạy theo cái ảo vọng xa vời mà Nguyên Bình đã “liều lĩnh buông tay” người bạn tri âm thời trai trẻ. Thơ cũng vậy. Đâu dễ thay lòng đổi dạ, bởi nếu thiếu tri âm thì tâm hồn trở nên khô cứng, sẽ là cổ máy vô tri khi đã đánh mất tâm hồn mình.

Đọc tập thơ Mật ngữ trắng đen của Nguyên Bình, tôi lại nhận ra một bài học cho riêng mình. Không hẳn đi tìm thi pháp mới, chạy theo phong cách tự do, thơ mình mới trở nên cách tân, hiện đại. Chỉ biết rằng, mỗi người phải tự làm mới mình bằng chính sự kết hợp sáng tạo ngay chính trên từng trang viết, miễn sao đừng quá vần vè, dễ dãi, thô vụng, cũng đừng quá bày biện, múa me chữ nghĩa, lại vàng thau, trắng đen lẫn lộn. Hãy cứ “học chiếc lá/ xanh cho đến lúc cần vàng/ học cách nở của nụ hoa/ bung hết hương sắc cho úa tàn…” như mấy câu thơ của Nguyên Bình tâm đắc trong tập thơ này.

----------
(*) Mật ngữ trắng đen, NXB Thuận Hoá, 2025